Hoe moet je kinderen opvoeden op seksueel gebied? Een paar weken geleden publiceerde het maandblad J/M (gespecialiseerd in het boven water halen van non-problemen) de resultaten van een onderzoek hiernaar, waaruit bleek dat seks eigenlijk geen gespreksonderwerp was tussen ouders en kinderen. Het uiterste waartoe die ouders zich konden opwerken was feitelijke voorlichting: de mechanische en fysiologische ins & outs van de voortplanting, ingebed (wanneer de kinderen wat ouder waren) in een moralistisch kader van oppassen voor zwangerschap en soa’s. En dat was al heel wat, want er waren ook nog ouders die het hele onderwerp links lieten liggen.

Niets over gevoelens, niets over lichamelijke verrukkingen, niets over intimiteit. Door deze angsthazerige mentaliteit nemen kinderen onbewust de schaamte van hun ouders over en zo blijft van generatie op generatie het hoofdstuk seks verbonden met gêne en ongemak. Het taboe op ‘genieten’ (ik kan dat woord niet zonder aanhalingstekens uit mijn pen krijgen) staat nog steeds recht overeind volgens journalist Asha ten Broeke in een lang betoog in de Volkskrant (21-9-2013). Haar idee is dat kinderen de boodschap mee moeten zouden krijgen dat seks fijn is en dat je er zonder schaamte van mag genieten. Anders kweek je frustraties en valse schaamte over iets wat zonder voorbehoud mooi en extatisch zou moeten zijn.

Ten Broeke geeft een voorbeeld van aanbevelenswaardige onbevangenheid: ouders zouden een achtjarig meisje dat de wonderen van de masturbatie ontdekt boven een openbare fontein op een speelplaats niet moeten afremmen of afleiden, maar haar onbekommerd haar gang moeten laten gaan. Zo erkennen zij het kind als seksueel wezen. Alles goed en wel om vrij baan te geven aan lichamelijke driften, maar ouders hebben toch ook de taak om een kind bij te brengen dat er een onderscheid bestaat tussen het openbare en het privédomein en dat verschillende gedragingen bij verschillende sferen passen. Volwassenen bevredigen zichzelf ook niet in het openbaar, waarom zou dat kinderen wel zijn gepermitteerd?

Als het ontmoedigen van publiekelijke dan wel huiskamermasturbatie leidt tot het vestigen van een taboe op seks onder kinderen, dan is dat misschien niet zozeer de schuld van preutse ouders die hun kind zo nodig ‘onschuldig’ willen houden, als wel inherent aan de ingewikkeldheid van seks zelf. Je kunt wel moeite doen om seks als iets volstrekt normaals te beschouwen – we doen het allemaal, nietwaar, en als je er niet aan doet is dat op zichzelf al abnormaal –, maar het blijft natuurlijk een tamelijk belachelijk gedoe.

Alle seks ziet er raar uit, of je het nu alleen, met z’n tweeën of met een hele groep tegelijk doet.

Alle seks ziet er raar uit, of je het nu alleen, met z’n tweeën of met een hele groep tegelijk doet. Sinds de seksuele revolutie van vijftig jaar geleden het onderwerp breed bespreekbaar en transparant maakte, is er voor niemand gebrek aan beeld- en tekstmateriaal. Van sexy advertenties tot keiharde porno. Van boeketromantiek tot de wereldliteratuur. Toch is seks op individueel niveau nog steeds even beladen als altijd. Het aspect onbekommerde lust vormt er maar een miniem onderdeeltje van, en omdat iedereen zijn eigen seksbeleving als privé beschouwt (je hoort nooit iemand in de koffiepauze terloops de toch alleszins onschuldige gebeurtenis memoreren dat hij gisteren zo’n lekker nummertje met z’n vrouw heeft gemaakt), maakt schaamte kennelijk óók een onvervreemdbaar onderdeel ervan uit, evenals relationele eigendomsvragen. Seks gaat per definitie over het overschrijden van grenzen: die van anderpersoons lichaam, die van jezelf en die van de beleefdheid in het algemeen. Zonder grensoverschrijding geen overgave, geen lust en geen goede seks, dus wat moet je nou als ouders, wil je je kinderen de weg wijzen in dit schemergebied?

Het is een mythe dat er onbeladen huis-, tuin- en keukenseks bestaat die je aan kinderen zou kunnen uitleggen of aanschouwelijk maken, zodat zij gevrijwaard blijven van een taboe op genot. Intergenerationele gesprekken over de emotionele finesses van seks geven gêne en schichtigheid. Terecht, want kinderen zitten niet anders in elkaar dan volwassenen en koesteren privégevoelens, waarvan ze niet willen dat ouders zich ermee bemoeien. Het heeft iets onuitstaanbaar bevoogdends als volwassenen zich in bochten gaan wringen om kinderen voor te houden hoe lekker seks is, heus niet iets om je voor te schamen, hoor! Geef die kinderen feitelijke kennis van zaken en laat ze het verder zelf uitzoeken. Het is de hele mensheid tot nu toe prima gelukt om die geneugtes te ontdekken zonder ouderlijke bijlessen.

Een van de akeligste stoornissen waarmee een mens geslagen kan worden lijkt mij het syndroom van Capgras. Iemand die daar aan lijdt herkent zijn intimi niet meer, dat wil zeggen: hij ziet wel wie het zijn, maar hij is er vast van overtuigd dat hij te maken heeft met exacte replica’s van de betreffende personen, een soort robots. Een Capgras-patiënt denkt dat hij omringd wordt door gehaaide bedriegers die zich voordoen als zijn geliefden. Psychiaters bijten tevergeefs hun tanden stuk op deze excentrieke waan – waarschijnlijk is er sprake van een neurologisch defect in het hersencircuit dat herinneringen koppelt aan gevoelens. Het déjà vu fenomeen, waarbij je ten onrechte denkt dat je een bepaalde situatie precies zo al eens eerder hebt meegemaakt, zou ook berusten op een – in dit geval tijdelijke – kortsluiting in de hersenen tussen het registreren van nieuwe ervaringen en het geheugen. Hardware haperingen dus.

Het moet ultieme eenzaamheid zijn om je naasten als machinale bedriegers waar te nemen, eenzamer nog dan het niet meer herkennen van partner of kinderen, wat Alzheimerpatiënten overkomt. Die laatste groep is zich in ieder geval niet meer bewust van hun manco, terwijl de Capgras-lijder juist een hyperbewustzijn heeft van wat er niet spoort.

In de Zweedse televisieserie Real Humans, die ik dezer dagen in dvd-vorm bekijk, draait het om een spiegelbeeldig Capgras-syndroom: niet het waarnemen van de mens als machine, maar de machine als mens. Het verhaal speelt zich af in een nabije toekomst, die precies lijkt op de tegenwoordige tijd, behalve dat er intussen hubots zijn ontwikkeld die de mens op allerlei gebieden bijstaan. Ze fungeren als fabrieksarbeider, hulp in het huishouden, bejaardenoppasser en sommige ge-upgrade versies zijn ook in staat tot seksuele hand- en spandiensten. Het hele prostitutieprobleem opgelost!

De hubots zijn weliswaar van mensen te onderscheiden door hun onnatuurlijk helblauwe ogen en lichtelijk mechanische motoriek, maar hoe geavanceerder de modellen hoe meer die verschillen weggewerkt zijn. Als het onderscheid nauwelijks nog waarneembaar is, verliest het aan relevantie en het interessante van de serie is dan ook hoe mensen zich laten meeslepen en bedriegen door hun waarneming. Dit overkomt niet alleen de mensen in de serie, maar ook de kijkers die buiten de handeling staan. Iets wat eruit ziet als een mens, zich gedraagt als een mens kan bijna niet anders dan een mens zijn.

Er is geen enkele reden om het oogverblindend mooie hubotmeisje dat het eten voor het gezin heeft klaargemaakt en in afwachting van nieuwe opdrachten in de ruststand in de keuken zit, te vragen om voor de gezelligheid aan tafel aan te schuiven (ze eet niet eens, en heeft alleen stroom uit het stopcontact nodig), maar de vrouw des huizes kan de onbeleefdheid niet over haar hart verkrijgen om het apparaat ook als een apparaat te behandelen. Alle verwikkelingen draaien om de botsing tussen schijn en wezen, om de vraag wat is authenticiteit en hoe beïnvloedt die perceptie je gedrag?

Door de interactie met mensen raakt de hubot steeds verder vermenselijkt. Als een vrouw haar lichtelijk chagrijnige, corpulente, tv-sport kijkende echtgenoot buiten zet, omdat ze voortaan liever haar leven deelt met de inschikkelijke en bovendien viriel uitziende huishoudhubot, is het maar een klein stapje verder om samen met het apparaat naar een nachtclub te gaan en vervolgens een rechtszaak wegens discriminatie te beginnen, omdat hubots de toegang wordt ontzegd. Net als vroeger de slaven moeten zij ook mensenrechten krijgen.

Het fascinerende van Real Humans is dat gebeurtenissen waarin hubots als mensen worden beschouwd en behandeld evenveel huiver opwekken als scènes waarin ze tegemoet worden getreden als de machines die ze zijn. In het ene geval is het de stuitende onwaarachtigheid die weerzin inboezemt, in het andere word je ongemakkelijk van je eigen ongefundeerde empathie. Authenticiteit is een van de belangrijkste criteria om de kwaliteit van mensen of zaken mee te peilen. Iemand die niet authentiek is (onecht, geposeerd, aanstellerig) wordt geminacht. Opmerkelijk genoeg vindt nooit iemand zichzelf niet-authentiek – het zijn altijd anderen die een dergelijk oordeel vellen. Waaruit je zou kunnen afleiden dat een geslaagde illusie van authenticiteit voor het voetlicht brengen belangrijker is dan die authenticiteit zelf. Capgras-patiënten en hubots kunnen niet met deze specifieke illusie overweg en vallen in een afgrond zonder bodem.

Soms mis ik het huishouden. Nee, ik bedoel niet ramen zemen, vloeren dweilen en de badkamer schrobben – daarvoor heb ik sinds jaar en dag mijn trouwe wekelijkse schoonmaakhulp. Wat ik mis is de volheid van het leven in een vijfpersoonshuishouden met opgroeiende kinderen. Die periode die, inclusief langzame op- en afbouw, zo’n jaar of twintig in beslag nam stond grotendeels in het teken van verplichtingen. Voortdurend moesten er dingen gebeuren waar niet aan te ontkomen viel. Op en neer naar het schoolplein, kinderen halen en brengen naar vrijetijdsbezigheden, naar de supermarkt, eten koken, de was doen, zelf werken tijdens kantooruren, kindvriendelijke vakanties houden, wakken in de agenda creëren voor kindvrije activiteiten, enfin de hele mikmak.

Ik haast me om eraan toe te voegen dat dit leven me niet zwaar viel. Ik had er tenslotte in volle toerekeningsvatbaarheid voor gekozen en ik heb het met overtuiging en genoegen gedaan. Dit neemt niet weg dat als mij gevraagd wordt wat ik leuker vind: op de bank hangen met een mooi boek of het zoveelste kinderpartijtje plannen en uitvoeren, de keus niet moeilijk is. In die zin bestond de hele agenda van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat wel degelijk uit verplichtingen. Ik herinner me krachtige geluksmomenten, als iedereen vredig lag te slapen en ik alleen in de huiskamer zat met een eigen muziekje en eindelijk de tijd om mijn eigen gedachten te volgen.

Ik moest aan die spitsuurperiode denken, toen ik in The Atlantic een interviewtje las met Charles Simonyi, een computerspecialist die veel heeft betekend voor het succes van Microsoft en tegenwoordig een eigen bedrijf leidt, Intentional Software. Volgens Simonyi is de software van computers hopeloos achtergebleven bij de ontwikkeling van hardware. De rekenkracht van micro-electronica is exponentieel gegroeid, maar het ontbreekt aan inhoudelijk vernieuwende toepassingen. Deze complexe onderneming komt neer op het overdragen van menselijke intelligentie op computers. Spellingcheckers en vertaalprogramma’s (van het Chinees in het Engels of welke taal dan ook) zijn voorbeelden van redelijk werkende slimme software.

Simonyi verwacht dat er binnen vijf tot tien jaar een persoonlijke assistent in de vorm van een app op de markt komt, die afgestemd is op voorkeuren en behoeftes van een individu en behulpzaam kan zijn in het organiseren van het dagelijks leven. Behalve toepassingen in de gezondheids- en ouderenzorg ziet hij als belangrijkste nut van intelligente software dat mensen routinetaken kunnen afstoten en zich kunnen concentreren op waar het echt om gaat in het leven: contacten met andere mensen, zelfverheffing door middel van kunst en wetenschap.

Of vogels spotten in de natuur, scheepjes in flessen construeren, nachten lang doorhalen in het uitgaanscircuit, survivallen in de woestijn, dvd-series kijken tot je een ons weegt – de invullingen van ‘waar het leven echt om gaat’ zijn onuitputtelijk. Het lijkt twijfelachtig of het afschuiven van saaie routineklusjes naar een persoonlijke assistent wel zo bevrijdend werkt. Dat je de was in een machine kunt stoppen en niet meer hoeft te schrobben op een wasbord heeft tot een enorme verlichting van het huishouden geleid. Maar als je je er helemaal niet meer mee hoeft bezig te houden, omdat een of andere slimme app (een soort robot?) die taak voor zijn rekening neemt, en als hij toch bezig is, meteen de planten water geeft en de kattenbak verschoont, blijft er wel heel weinig routine over voor de eigenaar des huizes.

Nu al voel ik me schuldig, omdat mijn productiviteit niet is toegenomen vergeleken met de jaren dat mijn leven dichtgetimmerd zat met routine, laat staan met een slimme app. Ik heb alle tijd om me te concentreren op activiteiten die er werkelijk toe doen, maar ik kan niet zeggen dat er meer uit mijn vingers komt. Sterker nog, het was eigenlijk wel prettig om het zo druk met routine te hebben dat ik geen tijd had om me af te vragen of ik mijn potentieel wel vervulde. Misschien klopt Simonyi’s vergezicht niet en vormen routinetaken de kern van het leven, terwijl de rest fluff is. Zoals de oude vrouw in het gedicht van Annie Schmidt die mijmert over haar woede als kind, toen ze van haar moeder die vervelende erwtjes moest doppen: ‘Ah ja, zegt ze. Ik kan mezelf nog zien,/ daar in mijn moeders huis op het balkon,/ bezig met erwtjes doppen in de zon./ Dat was geluk. Toen was ik zeventien.’