De verwikkelingen rond Diederik Stapel blijven me intrigeren. Nu is hij weer uitgesloten van optreden op een Amsterdams festival over wetenschap en kunst, waar hij samen met Anton Dautzenberg een voorstelling zou geven over hun onlangs verschenen brievenboek De fictiefabriek. De KNAW dreigde de subsidie in te trekken, terwijl die twee niet voor het wetenschappelijke, maar voor het culturele (amusement, fictie) gedeelte van het festival stonden geprogrammeerd.  Stapel, de man die in z’n eentje de hele sociale psychologie in diskrediet heeft gebracht door jarenlang glashard te frauderen, is een fascinerend fenomeen, zowel vanwege zijn duizelingwekkende val, als vanwege zijn gespartel om weer uit die kuil op te krabbelen. Drie jaar na zijn deconfiture geldt hij nog steeds als de belichaming van het zelfzuchtige kwaad, iemand die in zijn nietsontziende ambitie de wetenschap onmetelijke schade heeft berokkend.

Ik denk hier iets genuanceerder over. Ik ben zelf sociaal psycholoog en twijfelde al veel langer aan de zeggingskracht van deze specifieke tak van wetenschap. Wat mij als student hierin aansprak was de aandacht voor omgevingsfactoren als verklaring voor gedrag. Van die visie ben ik nog steeds een aanhanger, maar de huidige sociale psychologie staat bol van futiel onderzoek in de trant van ‘mensen met een kop warme chocolademelk in hun hand gedragen zich aardiger tegen gespreksgenoten dan mensen met een glas cola-met-ijsblokjes.’ Tja. Het zou best kunnen kloppen, maar als zo’n resultaat op gefingeerde data blijkt te berusten heeft er geen misdaad tegen de mensheid plaatsgevonden. Er zijn geen dooien gevallen. Wél wordt nu van allerlei ander, solide geacht, sociaal-psychologisch onderzoek de betrouwbaarheid betwijfeld en is een beweging op gang gekomen om experimenten te repliceren. Een nuttig bijeffect van het Stapel-schandaal. Als de sociale psychologie ten onder gaat aan de machinaties van een enkeling, was zij geen knip voor haar neus waard.

Dat neemt niet weg dat Stapel excommunicatie uit de wetenschap verdient. Wie fraude pleegt van dergelijk kaliber heeft zichzelf onmogelijk gemaakt op de universiteit. Stapel is oneervol ontslagen (krijgt dus geen uitkering), moest zijn hoogleraarstitel inleveren en kreeg 250 uur taakstraf, oude graven ruimen en nieuwe graven spitten op een kerkhof.

Is dit pakket van consequenties te licht als straf? Je zou het denken gezien de verbeten reacties van de kwetterende klasse, telkens als Stapel zich op een of andere manier in het publieke domein manifesteert. Toen zijn egodocument Ontsporing verscheen (zeker niet het slechtste boek in de categorie zelfanalyse), werd er furieus rondgetwitterd waar belangstellenden het gratis konden downloaden. Oftewel: je kunt beter jezelf aan diefstal schuldig maken dan het een schurk als Stapel (en zijn uitgever) gunnen om een centje aan zijn persoonlijke geschiedenis te verdienen. De teneur van reacties van Rosanne Hertzberger, Max Pam, Rob Schouten, Ad van Liempt, Theodor Holman en anderen is dat zo’n verachtelijk individu geen podium verdient en geen slaatje mag slaan uit zijn criminele verleden.

Wat moet die man anders dan kapitaliseren op de smet die hem aankleeft?

Misschien heb ik een softere inborst, maar wat moet die man anders dan kapitaliseren op de smet die hem aankleeft, als hij niet zijn verdere leven als huisman wil doorbrengen? Je zwaktes toegeven, spijt betuigen, getuigenis afleggen wat je ‘ervan geleerd’ hebt en daar weer op voortbouwen – zo ziet de moderne manier van omgaan met bedreven zondes eruit. In Amerika gooien tot inkeer gekomen drugsverslaafden, ex-misdadigers, gevallen politici voortdurend hun persoonlijke werdegang in de arena. Het is de enige manier om nog een beetje inkomen te genereren.

Stapel beschikt als ex-hoogleraar over drie capaciteiten: onderzoek doen, college geven en schrijven. Dat laatste doet-ie beter dan de gemiddelde hoogleraar en als collegegever genoot hij ook faam. In de sector onderzoek komt hij nergens meer aan de bak. Zijn collega René Diekstra, ook een aan de weg timmerende hoogleraar die in ongenade viel (in zijn geval door een plagiaat-affaire), kon zich in de luwte terugtrekken op zijn basale deskundigheid als therapeut/ psychische hulpverlener. Stapel kan dat niet en lijkt me sowieso niet het hulpverlenende type.

Solliciteren op simpele baantjes heeft geen zin op zijn leeftijd. Blijft over: spreken voor een zaal en schrijven. Beide activiteiten zijn onverbrekelijk verbonden met het begrip podium. Wie hem daarbij de voet dwars zet legt hem de facto een spreek- en inkomensverbod op. Dat is niet alleen onrechtvaardig, maar ik vraag me ook af wat de maatschappij ermee opschiet om iemand tot in lengte van dagen ‘besmet’ te verklaren.

Na zielige kinderen zijn ziektes favoriet als bestemming voor vrijgevigheid. Kinderen met ziektes (vooral kanker) zijn onbetwist kampioen zieligheid, maar ziektes als zodanig genereren via de collectebus toch ook forse geldstromen. Elke week is het wel ‘de week van’ een of andere aandoening. Daarnaast heb je de campagnes met een gimmick, zoals opstaan en de Mont Ventoux opfietsen tegen kanker. De recente ice bucket challenge tegen de spierziekte ALS (mensen laten een emmer met ijswater over zich heen storten of betalen 75 dollar en het liefst allebei) was een groot succes. De gimmick werd een mondiale rage met tienduizenden ijsemmerfilmpjes op Youtube, wat de ALS-bestrijding miljoenen opleverde.

Het is me een raadsel waaraan deze actie haar populariteit te danken heeft, behalve dan dat het geinig is om deel uit te maken van een internet-rage, zoals mensen het een paar jaar geleden leuk vonden om te planken (ergens als een plank te gaan liggen) of mee te doen met het paardendansje van die Koreaan. Maar de ijsemmer heeft daarnaast een filantropische bedoeling: bewustwording van een breed publiek en geldinzameling.

Ik stoor me niet zozeer aan de sentimentaliteit van het inspelen op zieligheid. Elk goed doel doet een beroep op empathische vermogens van degene die uitgenodigd wordt geld af te staan. Zonder het hart te beroeren lukt dat niet. Ik heb geen moeite met het inzetten van verhalen en beelden van oorlogsslachtoffers, vluchtelingen, uitgemergelde derde-wereld-kinderen, slachtoffers van natuurrampen, daklozen en politieke gevangenen achter tralies. Allemaal vreselijk zielig inderdaad en een financiële donatie kan allicht tot een klein beetje reductie van de ellende leiden.

Geen enkele filantropische euro gaat naar bestaande kankerpatiënten.

Met ziektes ligt het anders. In ieder geval in het rijke westen vallen ziektes onder verantwoordelijkheid van de overheid die door middel van de uit collectieve middelen betaalde gezondheidszorg ervoor moet zorgen dat patiënten met wat voor aandoening dan ook zo goed mogelijk worden geholpen. Geen enkele filantropische euro die door het kankerfonds wordt opgehaald gaat naar bestaande kankerpatiënten, want die krijgen al medische zorg naar beste kunnen. De ingezamelde gelden zijn nadrukkelijk bestemd voor onderzoek, maar in dat onderzoek wordt ook allang voorzien: door diezelfde overheid (universitaire onderzoeksinstituten) al dan niet in samenwerking met de farmacologische industrie. Wat moeten particuliere initiatiefnemers daar tussen gaan zitten? Op de medische onderzoekswereld is vast van alles aan te merken, maar met de uitwisseling van informatie zit het wel goed. Zodra zich, laten we zeggen in Amerika of Hong Kong, een doorbraak voordoet in de bestrijding van een of andere ziekte, kan de rest van de wereld meeliften. Daar zijn geen collectebussen of ijsemmers voor nodig.

Wat mij serieus tegenstaat aan ziektes als goede doelen is het arbitraire aspect. ALS is absoluut een gruwelijke ziekte. In Nederland zijn er 1500 ALS-patiënten. Een rondje internet leert dat er 30.000 Parkinson-lijders zijn, 16.000 mensen met multiple sclerose, 6500 nierdialysepatiënten (waarvan 800 op de wachtlijst voor transplantatie) en 260.000 mensen met dementie. Ook allemaal buitengewoon gruwelijke ziektes, waar al decennia lang onderzoek naar gedaan wordt zonder uitzicht op ook maar het begin van genezing, als je eenmaal met zo’n ziekte geslagen bent. Het komt vooral neer op pappen en nathouden, zoals ook geldt voor de twee miljoen reumapatiënten, de één miljoen mensen met hart- en vaatziektes en de nodige kankerpatiënten, ziektes met de bestrijding waarvan wél enige voortgang is geboekt.

Deze week las ik dat onderzoek had uitgewezen dat het eten van vette vis (omega-3-vetzuren) de kans op ALS met 35% vermindert. Maar die kans is om te beginnen al minuscuul gezien de zeldzaamheid van de ziekte. Fijn onderzoek! Neem nog een haring! Helpt evenveel als een ijsemmer.

Een hardhandige docent van een vmbo in de Alblasserwaard die eerder op staande voet ontslagen was mag na een kort geding weer aan het werk. Althans totdat er een definitieve uitspraak komt in het beroep dat de docent heeft ingesteld tegen zijn ontslag. Volgens het schoolbestuur had de man zich schuldig gemaakt aan ‘buitenproportioneel geweld’ tegen een dertienjarige leerling.

Bij deze tenlastelegging verscheen er voor mijn geestesoog meteen een schuimbekkende figuur die een klein opdondertje zodanig in elkaar rost dat de spoedeisende hulp eraan te pas moet komen, maar in feite had de man niets anders gedaan dan de jongen verwijderen door hem bij kop en kont vast te pakken en te verslepen. Het verplaatsen van tegenstribbelende personen veroorzaakt al snel ergens een blauwe plek.

De docent overtrad het belangrijkste verbod voor leraren: raak nooit een kind aan! Aanrakingen zijn ofwel agressief ofwel seksueel getint en voor geen van beide domeinen is ruimte binnen de leraar-leerling-verhouding. Lijfstraffen zijn al een halve eeuw geleden uitgebannen en de alertheid op seksueel misbruik van jongeren heeft een hoge prioriteit. Dat in dit regime ook de troostende arm om schouder de laan uit is gevlogen vormt een geringe prijs, want deze onschuldig bedoelde intimiteit ontwikkelt zich toch al veel te makkelijk in verdachte richting. De enige vorm van toegestaan fysiek contact tussen leraren en leerlingen is de high five of de vreugdevolle vuistboks, als de leraar tenminste van het toffe soort is.

Als Regel 1 luidt: ‘Blijf met je poten van een kind af!’ is het begrijpelijk dat een ongewenste aanraking het etiket ‘buitenproportioneel geweld’ krijgt. Tegelijk houdt een leraar op die manier geen enkele macht meer over. Ik weet niet precies wat zich heeft afgespeeld op die school in de Alblasserwaard. Er was sprake van een excursie naar een chocolaterie waar de dertienjarige zich misdroeg, ongezeglijkheid in de bus en tenslotte op school het afvoeren van de leerling naar een strafkamertje.

Het is niet moeilijk om je een kind voor te stellen dat eindeloos zit te klieren, zich niet tot de orde laat roepen en ten slotte weigert om de klas te verlaten. Niet omdat het een ettertje is, niet omdat hij ruzie zoekt, maar gewoon omdat het kan en uit nieuwsgierigheid naar wat er gebeurt, als hij ‘nee’ zegt.  Welke opties heeft een leraar op zo’n moment? Hij kan het erbij laten zitten en doorgaan met de les, hij kan de directeur erbij roepen, hij kan dreigen met latere strafmaatregelen, maar daarmee demonstreert hij alleen maar zwakte. In zo’n directe confrontatie mag een leraar niet verliezen. De opdracht ‘verlaat de klas!’ moet geëffectueerd worden, zo niet goedschiks, dan kwaadschiks, dat wil zeggen met voorbijgaan aan het kind z’n onaanraakbaarheid.

Een uitsmijter van een uitgaansgelegenheid is gerechtigd om amok makende klanten buiten te zetten. Ouders mogen geen geweld gebruiken in de opvoeding (ook de zogeheten corrigerende tik is officieel verboden), maar ze kunnen wel een weerspannig kind dat overlast geeft tijdelijk fysiek verwijderen uit een sociale situatie: ‘Ga jij maar eens een tijdje op je kamer zitten brullen’. En als het kind geen gehoor geeft aan het bevel, wordt-ie krijsend en schoppend erheen gesleept. Met fysieke overmacht.

Tot aan hun puberteit speelt het fysieke een belangrijke rol in het leven van kinderen. Niet alleen binnen het gezin, ook kinderen onderling doen voortdurend allerlei fysieke dingen met elkaar om te onderzoeken hoe het met macht zit. Het is kunstmatig en een beetje nuffig om het fysieke element te weren uit de omgang tussen leraren en leerlingen. Zonder de theoretische mogelijkheid van fysieke macht geen autoriteit.