Van januari tot juni 2015 wordt er onder de vlag ‘#Onderwijs2032’ een nationale brainstorm gehouden, heeft staatssecretaris Sander Dekker aangekondigd. De bedoeling hiervan is om de kinderen die nu geboren worden en tegen die tijd achttien jaar zijn optimaal uit te rusten met de kennis en vaardigheden die de 21ste eeuw vereist. Wat voor vakken moeten er in het basisonderwijs en op de middelbare school?

Iedereen mag meepraten op de gelijknamige website: leraren, didactici, ouders, leerlingen, politici en de mensen in de straat. Onderwijs is een fijn onderwerp, want iedereen ziet zichzelf als deskundige, al was het maar omdat hij op enig moment in zijn leven zelf onderwijs heeft genoten. Bij een brainstorm draait het om inventarisatie en is het verboden om elkaars ideeën af te knallen. ‘De wereld draait door’ gaf alvast een voorproefje van de discussie. Aan tafel zat een boswachter die het heel belangrijk vond dat kinderen erop uit trokken de natuur in. Iemand anders had persoonlijk veel baat ondervonden bij mindfulness-training en meende dat het onderwijs daar een plaatsje voor moest inruimen. Halina Reijn wees op het belang van theatrale vorming. Verder kwam iemand met het voorstel om het onlangs afgeschafte vak Algemene natuurwetenschap te herinvoeren met een nieuw label ‘Big history’ en wees weer een ander op de noodzaak om te leren programmeren op de basisschool. Op elk ideetje, rijp en groen, reageerde de staatssecretaris even welwillend, behalve dan op de suggestie om Latijn af te schaffen (hij wil geen ruzie met de gymnasia).

Nooit een gebrek aan ideetjes om het onderwijs verder op te tuigen.

Vijf mensen die zich met de discussie bemoeiden en even zo veel partis pris in de etalage. Kun je nagaan hoe het plaatje eruit ziet over een half jaar als de natie klaar is met brainstormen. Hoe kan uit zo’n grabbelton ooit een helder, nieuw concept worden gedestilleerd? En dat terwijl nog maar vijf jaar geleden de slotconclusie van het rapport-Dijsselbloem luidde dat het onderwijs na alle herstructurering die het mislukte ‘nieuwe leren’ met zich mee had gebracht voorlopig met rust gelaten zou worden. Het kost elke dag de grootste moeite om elementaire onderwijsdoelen te bereiken, maar er bestaat nooit een gebrek aan ideetjes om het onderwijs verder op te tuigen. Het ís ook aantrekkelijker om blauwdrukken te ontwerpen voor een schitterende toekomst dan om de actuele taak van vandaag zo goed mogelijk op te knappen.

In mijn lagereschooltijd had ik het vak handwerken. Een echt vak met rapportcijfers, geen vrije-keusdingetje. Ik leerde breien, haken, naaien en borduren. Heel goed kon ik het niet, veel aardigheid had ik er ook niet in, maar toch – ik heb later nog wel eens zelf een trui gebreid, met hulp van een tante met naaimachine een jurkje gemaakt, en ik ben in staat eenvoudige kledingreparaties uit te voeren. Die technieken kwamen in de jaren zestig nog van pas in het dagelijkse leven en twintig jaar later niet meer, omdat kleren maken en herstellen wordt uitbesteed. Handwerken is veranderd van nuttige vaardigheid in artistieke hobby. Als ze in de jaren zestig wat meer oog hadden gehad voor hoe het leven er achttien jaar later zou uitzien, had ik geen breien of borduren geleerd, maar tie-dye T-shirts leren vervaardigen of macramé. Inzoomen op het verleden had tot een vak ‘spinnen en weven’ kunnen leiden.

Het maakt natuurlijk niet uit. Het doet er niet toe waarvoor de vingertjes worden ingezet, het gaat er om dat handvaardigheid als zodanig wordt ontwikkeld. Hetzelfde geldt op cognitief gebied. De basisvaardigheden lezen, schrijven en rekenen kennen al naar gelang de tijdgeest oneindig veel toepassingsmogelijkheden. Maar wat er over achttien jaar relevant zal zijn is onvoorspelbaar. Op elk moment van de geschiedenis staat iedereen met zijn rug naar de toekomst gekeerd.

Is het erg als het Down-syndroom uitsterft? Zou de maatschappij erop achteruit gaan, als er geen downies meer rondlopen, zoals je het ook als een verlies kunt beschouwen dat de tijger dreigt te verdwijnen uit het zoogdierentableau? Voor de tijger en de panda worden maatregelen getroffen om hun natuurlijke habitat te beschermen, niet omdat die dieren zo veel nut hebben voor de mens, maar omdat behoud van diversiteit in levensvormen appelleert aan een gevoel van esthetiek.

Mensen met Down-syndroom dreigen niet uit te sterven doordat hun habitat wordt aangetast – de conditie is het gevolg van een genetische tombola die zich altijd zal blijven voordoen – maar door medisch-technologisch ingrijpen: zwangere vrouwen kunnen een test laten doen en bij een positief resultaat tot abortus overgaan. Het schijnt dat in Denemarken nauwelijks nog Down-geboortes voorkomen, omdat de test routinematig en kosteloos aan zwangeren van alle leeftijden wordt aangeboden.

Deze niet-invasieve prenatale test (NIPT) heeft grote voordelen boven de vlokkentest of de vruchtwaterpunctie (allebei met verhoogd risico op spontane abortus) en zal waarschijnlijk ook in Nederland op het repertoire komen. Tenzij de Tweede Kamer een verbod uitvaardigt, maar die kans lijkt klein, omdat die test optioneel en geen verplichting wordt. Wie kan er op tegen zijn dat zwangere vrouwen vrijwillig een welomschreven risico willen uitsluiten?

Toch vinden sommige mensen deze nieuwe test een heel gevaarlijke ontwikkeling. In de Volkskrant opinieerde filosofe Thecla Rondhuis dat ‘een echte beschaving Down accepteert’, En eerder in dezelfde krant pleitte Renate Lindeman, moeder van twee Down-syndroom-kinderen, ervoor om de zonnige kant van Down te belichten: van de jongeren met downsyndroom zegt 99 procent gelukkig te zijn. In beide stukken cirkelt de argumentatie naar analogie van de bedreigde tijger rond het begrip diversiteit: het is goed dat er in de maatschappij verschillen bestaan en door bepaalde zijnsvormen de mogelijkheid van leven op voorhand te ontzeggen worden negatieve stereotypen gekweekt en zal de tolerantie verminderen. Ook het hellend vlak argument speelt een belangrijke rol: als er nu ruim baan komt voor abortus van Down-syndroom, krijgen we straks abortus van aanleg voor depressie (waar geen genetische codering voor is, voor zo ver die er ooit komt).

Buiten kijf staat een maatschappij plaats moet bieden aan mensen met afwijkingen of uitdagingen van wat voor aard dan ook. Acceptatie en tolerantie, je zou ook kunnen zeggen dat ze recht hebben op een normaal-beleefde bejegening. Of ze spastisch in een rolstoel zitten, doof of blind zijn, suikerziekte PDD-NOS of Down-syndroom hebben. Afwijkingen van de standaard houd je altijd, dat definieert de mensheid.

Ook ouderlijke liefde is niet onvoorwaardelijk.

Het gaat nog wel een stapje verder om de NIPT uit te bannen teneinde de diversiteit van de maatschappij op peil te houden. Dat betekent dat uit de populatie van aanstaande ouders een gering percentage zich moet opofferen en een Down-syndroom kind krijgen ter wille van het overkoepelende diversiteitsideaal. Daar heeft niemand zin in. Het kan wel wezen dat Down-syndroom-kinderen een zonnige natuur hebben en een gelukkig leven leiden, maar je kunt het mensen niet kwalijk nemen als ze hun ouderschap liever niet door Down getekend zien. Ook ouderlijke liefde is niet onvoorwaardelijk. Het merendeel van de zwangeren wil maar al te graag vermijdbare risico’s uitsluiten en degenen die een test afwijzen doen dat om persoonlijke, levensbeschouwelijke redenen (ik accepteer alles wat op m’n pad komt) en niet met het oog op een vermeend maatschappelijk belang.

Ten diepste is het argument contra de prenatale Down-screening een afwijzing van abortus als zodanig. Wie vindt dat selectieve Down-abortus ontmoedigd moet worden, kan niet tegelijk vinden dat elke vrouw het recht heeft een gezonde foetus te aborteren als een kind haar toevallig niet uitkomt. Die NIPT is onontkoombaar.