Er is weinig zo tricky als het voeren van een discussie over het verzorgen van demente bejaarden. Kinderarbeid is net zoiets. Iedereen vindt vanzelfsprekend dat dementen goede zorg moeten krijgen en dat kinderarbeid wereldwijd verboden moet worden. Wie deze overtuigingen uitdraagt bevindt zich in het goede kamp en krijgt alle sympathie van het publiek. Degene die het waagt om enige kanttekeningen bij het algemene principe te plaatsen krijgt onvermijdelijk de schurkenrol toebedeeld en verliest bij voorbaat de discussie.

Alleen al vanwege dit mechanisme verdient Heleen Dupuis een compliment voor de moed die ze opbracht om bij Pauw op tv in het hol van de leeuw plaats te nemen. Bij deze uitzending op 5 november werd doorgeborduurd op de misstanden in het Haagse verpleeghuis, waar de moeder van staatssecretaris Martin van Rijn haar laatste kommervolle jaren slijt. Het optreden van de staatssecretaris de dag daarvoor bij Pauw was pijnlijk geweest vanwege zijn persoonlijke betrokkenheid en zwak omdat hij zich verschool achter politieke frases. Hij kon moeilijk anders, maar toch.

Heleen Dupuis zat daar als lid van de Raad van toezicht van die bewuste Haagse verpleeginrichting, in de rol van aangeklaagde dus, en had aangekondigd dat ze alleen haar visie op een en ander wilde geven en niet in discussie wilde gaan, omdat dat toch op welles-nietes zou uitdraaien. Maar natuurlijk was dat precies wat er gebeurde. De andere gasten die voor het onderwerp waren uitgenodigd, inclusief Pauw, konden het bloed van de vijand wel drinken. Toen Dupuis de afwezigheid van verplegend personeel aanmerkte als incidenteel niet structureel, concludeerde Pauw: ‘O, dus u vindt de klagers leugenaars?’ Kortom zij dolf geheel voorspelbaar het onderspit.

De toon was al gezet door de tweet van Wouke van Scherrenberg: ‘Zes demente mensen op 1 zaal! Kon de staatsecretaris niks beters vinden voor zijn moeder?’ Ja, knikt iedereen, ’t is een schande hoe die grootschalige instellingen winst maken door te beknibbelen op personeel, terwijl de dementen ongesuperviseerd in hun urine soppen. Er worden beelden opgeroepen, waartegen geen verweer mogelijk is. Instelling voor dementen maken altijd een vreselijke indruk op wie er een kijkje komt nemen en voor partners of familieleden van ingezetenen is het nog veel erger om aan te zien dat er voortdurend dingen mis gaan. Anderzijds: zes dementen op een zaal is gewoon een huiskamer, hoor. Een imitatie van een huiselijke omgeving en kleinschalig bovendien. Wat doet het ertoe dat er twintig of vijftig van die huiskamers onder de paraplu van een en dezelfde zorginstelling zitten? De zorgstructuur bestaat nog steeds uit één verpleegkracht op zes patiënten.

De chaos van thuis zet zich onontkoombaar voort in de instelling.

Je kunt je afvragen of dit niet te schraal is en of het niet veeleer twee verpleegkrachten op zes patiënten zou moeten zijn. Hoe meer supervisie, hoe meer personeel, hoe minder spijtige incidenten met pis en poep. Het beste zou natuurlijk zijn: één op één zorg oftewel precies de 24-uurs mantelzorg die veel partners van dementerenden jarenlang thuis uitvoeren, totdat ze de chaos en de ontwrichting van hun eigen leven niet meer aan kunnen en hun geliefde laten opnemen.

Dat wegbrengen of wegdoen, waarvan sommige mantelzorgers zichzelf betichten, is niet speciaal voordelig voor de patiënt. In plaats van één op één zorg van een vertrouwd (zo lang als dat duurt tenminste) persoon krijgt hij/zij te maken met diverse, roulerende professionals. Die allemaal hun best doen en reuze toegewijd zijn – anders ga je die branche niet in – maar ja, er zijn nog meer patiënten à 80.000 euro per jaar. De chaos van thuis zet zich onontkoombaar voort in de instelling. Het kost onnoemelijk veel inzet om die chaos om te turnen in rust, reinheid en regelmaat, en liefst ook nog een beetje gezelligheid. Het is makkelijk schande roepen, als die herculische opdracht mislukt.

‘Sorry’ heeft een hoge gebruikersfrequentie. Beleefde mensen strooien er volop mee rond, achteloos, zoals roos die op schouders neerdwarrelt. ‘Sorry’, als je vluchtig langs een ander strijkt in een volle tram, als je iemands aandacht wil trekken, als je tegen iemand op botst, als je iets uit je handen laat vallen. Een grappige variant is ‘Sorry’ wanneer iemand ánders tegen je aanloopt met z’n winkelkarretje. Het klinkt merkwaardig om een excuus te ventileren voor ongerief dat je ondergaat, maar dit is geen persoonlijke verontschuldiging meer. Deze vorm van sorry is een algemene onderkenning van het feit dat er even ergens iets mis is gegaan en tegelijk is het de efficiëntste manier om de hobbel te passeren. Sorry voor dit, sorry voor dat versoepelt ontegenzeggelijk het menselijk verkeer, ook omdat het onder het mom van nederigheid de nodige afstand schept.

Dit geldt voor de kleine oneffenheden: gemorste wijn op kleding, gebroken vaasjes, blikschade. Naarmate er meer op het spel staat, fungeert het woord des te sterker als een clusterbom die in je gezicht kan ontploffen. In de ziekenhuiswereld is het notoir lastig voor slachtoffers om iemand excuses te ontfutselen. Chirurg zet patiënt verkeerde been af, bevalling leidt tot dode boreling, patiënt krijgt verkeerde dosis medicatie toegediend – de schade voor slachtoffers of nabestaanden is enorm. Er volgen schadeclaims, het medisch tuchtrecht komt er aan te pas, slepende procedures waar klagers zich in vastbijten, terwijl die escalatie voorkomen had kunnen worden als verantwoordelijken een oprecht ‘sorry’ over hun lippen hadden kunnen krijgen (maar dat doen ze niet, want daarmee zouden ze schuld bekennen).

Dit verhaal over slachtoffers die vergeefs smachten naar excuses, daar allang tevreden mee zouden zijn en bijgevolg zouden ophouden met de claims hoor je vaak. En ik geloof er niets van. Niet omdat ik de slachtoffers beschouw als geldwolven die uit zo’n zaak de boter willen braden, maar omdat ik vergaande twijfel heb over de waarde van een excuus na extreme schade. Zowel bij onopzettelijk als bij intentioneel handelen. De serieusheid van de schade overschaduwt de intenties.

Elk excuus staat per definitie in het teken van de zelfrechtvaardiging.

In geval van vreselijke medische fouten mag je ervan uitgaan dat een en ander niet de bedoeling was. Dat de schade een gevolg was van onoplettendheid, verkeerde communicatie een computerfoutje of wat dan ook. Elk uitgesproken ‘sorry’ kan niets anders zijn dan de constatering van het blote feit dat er iets helemaal mis is gegaan. Zou ik als slachtoffer blij zijn met dit ‘sorry’? Nee, want het lijkt me nogal wiedes dat er sprake is van een spijtige en betreurenswaardige gang van zaken. En aan de oprechte tranen van een chirurg zou ik ook geen behoefte hebben, want het zou vreemd zijn als die man níet de haren uit z’n hoofd trok van spijt en schuldgevoel.

Scheidend president van de Hoge Raad, Geert Corstens, meent dat verdachten in een strafzaak sorry moeten kunnen zeggen tegen slachtoffers of nabestaanden zonder dat zo’n excuus in juridische zin schuld impliceert. Volgens hem vergroot dat de kans op verzoening tussen de partijen. Alweer: ik geloof er niets van. Een dronken automobilist rijdt je kind dood. Een tasjesrover werkt je oude moeder tegen de vlakte die in coma belandt. Een overvaller berooft je met een mes. Al die lui worden gepakt, komen tot inkeer en zeggen sorry. Wat moeten slachtoffers daarmee? Of ze oprecht zijn of leugenachtig interesseert me helemaal niet, omdat elk excuus per definitie in het teken van de zelfrechtvaardiging staat: ‘sorry, slechte jeugd, verkeerde keuze, te veel alcohol gedronken, had het nooit moeten doen, begrijp je pijn, werd meegetrokken door mijn vrienden, gedroeg me als een klootzak, was mezelf niet.’ Het zal wel. Weg met die lui uit mijn leven. Aan excuses heb je alleen iets als het om iets onnozels gaat. Alleen dan worden ze ruimhartig verstrekt en aanvaard.

De Auvergne is een van de meest onderkomen en armste regio’s van Frankrijk. Vulkanisch gebied, onherbergzaam, dun bevolkt. Al eeuwen lang staat de Auvergnois voor het spreekwoordelijke boertje van buten, waar de rest van het land een beetje lacherig op neerkijkt, zeker die lui uit Parijs. Wie daar vandaan komt stamt eigenlijk uit de Middeleeuwen. Hoewel ze er heerlijke Cantal kaas hebben, kan ik goed begrijpen dat wie daar geboren wordt zo snel mogelijk weg wil, want er is verder niks te doen.

Er zijn ook mensen die er juist naar toe gaan. Niet alleen toeristische passanten die uit zijn op een authentieke ‘La France profonde’ ervaring, maar immigranten die zich metterwoon vestigen. Voor een habbekrats kun je er een stuk land met een ruïne krijgen. In de NPO-serie Holland.doc keek ik naar de film ‘Paradis’ over Sander en Marie-José uit Nijmegen, veertigers, die hun autarkische droom in de Auvergne meenden te kunnen waarmaken. Nu ja, hún droom? Zo te zien ging het vooral om de levensvervulling van de man, een overlevingsproject waar heel veel gesjouw met stenen aan te pas kwam en waar de vrouw zich maar bij had aangesloten omdat ze verder niks beters te doen had in haar leven. Ze bungelde er een beetje bij en zat te klagen over ‘te weinig tijd en ruimte voor zichzelf’. Het was niet eens duidelijk of die twee eigenlijk wel een stel waren, zo weinig uitwisseling en reflectie vond er tussen hen plaats.

Zo’n Robinson Crusoe onderneming intrigeert mij, omdat ik me afvraag wat er precies wordt nagejaagd. Voor de vrouw zal het avontuur wel in het teken van een inmiddels verzuurde liefde hebben gestaan, maar de man had wel degelijk een plan, waar ik graag meer van had willen weten. Jammer genoeg kwam hij nauwelijks aan het woord en voordat ik het wist was de film alweer afgelopen. Gemiste kans.

Adam en Eva in het paradijs: een claustrofobische hel.

Toch liet de klacht van de vrouw over te weinig privacy goed zien waarom elke poging tot een autarkisch leven tot mislukking gedoemd is. Niet omdat het zwaar en vervelend is om stenen te verplaatsen, schapen te villen en op schrale bodem groente te verbouwen, maar omdat je altijd tegen dezelfde koppen zit aan te kijken. In ‘Paradis’ zelfs tegen maar één andere kop – dat moet echt de hel zijn. Als de verboden appel er niet was geweest, hadden Adam en Eva wel een andere reden gevonden om zich uit hun paradijs te laten verbannen, want de hele idylle is onverdraaglijk claustrofobisch. Elke romantiek over goede, oude tijden, toen mensen een authentieker leven met meer onderlinge verbondenheid leidden, is vals. De goede, oude tijden waren allemaal verschrikkelijk, niet alleen omdat het leven onaangenaam, bruut en kort was (weinig comfort, veel sterfte), maar vooral ook omdat er niet te ontkomen viel aan de allesbepalende kleine, sociale kring waarin je verkeerde.

Veel problemen van deze tijd worden teruggevoerd op het toenemende individualisme: echtscheiding, de proliferatie van eenpersoonshuishoudens, singles die geen partner kunnen vinden, eenzame bejaarden die maandenlang dood in huis liggen, sociale media als substituut voor persoonlijk contact, weinig animo voor mantelzorg. De toekomst voor Randstadbewoners is grijzer, dikker en eenzamer, voorspelt een sociaal-wetenschappelijk onderzoek. Dat lag in de Middeleeuwen wel anders. Rurale gemeenschappen, waar mensen voor hun overleving zijn aangewezen op een klein kringetje, zijn noodzakelijkerwijs saamhorig. Daar is geen tekort aan mantelzorgers en bestaat geen eenzaamheidsproblematiek. Saamhorig en gezellig.

Maar zodra mensen een beetje extra geld hebben, willen ze niet meer met het hele gezin in hetzelfde bed in een éénkamerhut bivakkeren of de bevelen van hun (schoon)moeder opvolgen. Meer welvaart leidt per definitie tot meer privacy oftewel de vrijheid om af en toe te kunnen ontsnappen aan de medemens.