In de categorie bedelaars horen treinmuzikanten bij de allerergsten. Een man, meestal met een accordeon, die wagon na wagon steeds hetzelfde afschuwelijke deuntje ten gehore brengt. Tegenwoordig kom ik ze nooit meer tegen – de NS heeft korte metten met deze terreur gemaakt -, maar van een paar jaar geleden herinner ik me, ook wel eens in de metro, de claustrofobie die mij beving, als er weer eens zo iemand de situatie auditief kwam verkrachten. Eigenlijk is dit geen bedelen meer, maar afpersen, zoals een getergde winkelier een orgeldraaier die zich voor zijn deur posteert een tientje geeft om alsjeblieft honderd meter verderop te gaan staan.

De beklemming komt voort uit het willoos overgeleverd zijn. Van violisten die in een restaurant doen alsof ze speciaal voor een dame in vurig gefiedel uitbarsten moet ik ook niks hebben. Moet je je conversatie stil leggen? Moet je gevleid glimlachen? Mag je doorgaan met eten? Word je geacht je portemonnee tevoorschijn halen als hij klaar is of bederf je dan juist het toneelstukje? Iemand die een boterham probeert te verdienen met musiceren in het openbaar zou dat alleen moeten doen op plaatsen waar toehoorders zich vrijwillig naar toe en vanaf kunnen bewegen. Al het andere is overlast en overheersing.

Bedelen is natuurlijk per definitie een opdringerige bezigheid. Een bedelaar is wel gedwongen om aandacht te trekken, anders heeft niemand in de gaten dat hij bedelt of geld inzamelt voor een goed doel, wat globaal in dezelfde sfeer zit. De overeenkomst tussen een dakloze die om een euro vraagt en een filantropische organisatie die een nationale inzamelingsactie houdt is dat onbekenden vrijwillig afstand doen van een meer of minder substantiële som gelds. In deze sector met alle sponsoring en crowd funding erbij gaat onvoorstelbaar veel geld om. Individueel geefgedrag hoort bij de menselijke geboden, zoals je ook in zekere zin moreel verplicht bent om een fooi te geven in restaurants. Het is niet verplicht op de manier waarop je verplicht bent belasting te betalen, maar als je nooit eens ergens geld aan schenkt ben je een gierig en dus onaangenaam mens.

Als ik ja zeg, word ik opgelicht, en als ik nee zeg, heb ik een basalten ziel.

Spijtig genoeg vormen regelmatige overschrijvingen naar favoriete zorgvuldig uitgekozen goede doelen geen oplossing voor het probleem van oog in oog staan met aanbellende collectanten of met bedelaars die voor zichzelf werven. De ideële verschillen tussen die twee groepen worden volkomen weggevaagd door irritatie over hun vraag naar mijn geld. Ik wil geen Joris Goedbloed zijn, maar ook geen Scrooge. Als ik het gezeur honoreer, heb ik het gevoel opgelicht te zijn, en als ik nee zeg, heb ik een basalten ziel.

Van de week liep ik in een dure winkelstraat in straf tempo twee slenterende, kletsende vrouwen voorbij, de een zwart en de ander blank. Een gezellig tafereeltje, precies waar Stephan Sanders toe opriep in zijn stuk over de hortende integratie tussen zwart en blank, zowel op het werk als in de vriendschap. ‘Ha, op den duur komt dat vanzelf goed’ dacht ik.

Vijf seconden later riep een van de twee mij achterna: ‘Mevrouw, mag ik u wat vragen? Hebt u misschien een paar euro voor me?’ Ik werd bevangen door woede, teleurstelling en schaamte over mijn roze bril. Terwijl ik wat muntgeld bij elkaar viste, sprak de vrouw door over haar zieke dochter en dat zijzelf sinds gisteren niet gegeten had. Dat ergerde me nog meer. Zag zij niet dat ik bezig was met dokken en dat verdere uitleg niet nodig was? Van bedelaars interesseert het me niet waar ze het geld voor nodig hebben, al kopen ze er heroïne van. De vrouw ging door met lamenteren. ‘Het kan me niet schelen!’ riep ik en liep door. Een bedankje kon er niet af. Er was iets helemaal mis gegaan bij deze ontmoeting.

Rendement is een te breed, te veelomvattend begrip om tegen te kunnen zijn. Om maar te zwijgen van rendementsdenken, een begrip dat nog veel breder is en misschien wel hetzelfde als oordelend denken, zo van: dit is gunstig, dit is ongunstig. Vergelijk hiermee een woord als winstbejag. Daarvan weet je meteen dat het om de pegels draait en dan is uitbuiting nooit ver weg, maar rendement betekent toch niet meer dan dat er iets wordt opgeleverd, dat iets een bepaald nut heeft, dat een beoogd effect wordt bereikt.

Zolang een liefdesrelatie rendement geeft (de baten van het met elkaar verkeren zijn groter dan de kosten), blijft de verhouding in stand. Ligt het andersom, dan spat de zaak uit elkaar.

Bij de studentenprotesten vervult het rendementsdenken binnen de universiteit de rol van kwaaie pier (hier klinkt een marxistische echo in door), maar de andere geledingen, docenten, professoren, bestuur buitelen over elkaar heen om er ook afstand van nemen. Ja zelfs minister Bussemaker vindt rendementsdenken een slechte zaak voor de universiteit. Iedereen is het dus met elkaar eens. Waar gaat de strijd dan nog precies over?

Ik weet natuurlijk wel in grote lijnen wat de inzet is. Met rendement wordt een beeld opgeroepen van de universiteit als fabriek, waar aan de voorkant studenten op de lopende band worden gehesen, die aan de achterkant geknipt en geschoren in identieke modelletjes weer uitgespuugd worden. Hoe hoger de rendementseisen, hoe sterker de snelheid van de lopende band wordt opgevoerd, of dit nu gebeurt door het schrappen van impopulaire studies, langstudeerboetes, consilia abeundi of makkelijker tentamens. Bij de wetenschappelijke staf spelen intussen soortgelijke problemen, omdat onderzoekers keihard worden afgerekend op aantallen publicaties, wat ten koste gaat van het onderwijs en van de kwaliteit van het onderzoek. Aldus verdwijnt het idee van de universiteit als centrum voor intellectuele vorming uit beeld. De nieuwe situatie is de geautomatiseerde fabriek met werkstress, opgejaagdheid en eenvormige producten.

Het was een leuke tijd, met genoeg Bildung erin, maar achteraf schaam ik me voor de genoten luxe.

Anders dan in de jaren zeventig inderdaad. Ik wist niet wat me overkwam, toen ik begon als eerstejaars student psychologie: drie keer per week een werkgroep van twee uur en één college dat niet eens verplicht was. Vergeleken met de middelbare school werd er nauwelijks enige inspanning geëist. Ik had er hooguit twee dagen werk per week aan. Verder zeeën van vrije tijd, waarin ik naar believen kon boetseren aan mijn intellectuele vorming en education sentimentale. Later werd de opleiding wel iets intensiever, maar het bleef toch eigenlijk een makkie, een picknick van zeven jaar voor de bevoorrechte klasse – ik deed er net als bijna al mijn studiegenoten ook nog eens een jaar langer over. Het was een leuke tijd, met genoeg Bildung erin, maar retrospectief schaam ik me voor de genoten luxe.

In de jaren zeventig deed ongeveer vijftien procent van de jongeren een universitaire opleiding. Een kwart eeuw later was dat percentage verdubbeld en tien jaar geleden kondigde de overheid een streefcijfer van vijftig procent af voor het hele hoger onderwijs, inclusief HBO. Het is goed te begrijpen dat iedereen naar de universiteit wil omdat hoogopgeleid nog steeds de beste kansen biedt op een hoog inkomen, maar het is misschien niet zo heel vreemd dat niet direct rendementsgebonden waarden als belezenheid, kritische reflectie, een intellectueel debat kunnen voeren en over de rand van je eigen discipline kunnen kijken een beetje buiten de boot vallen. Voor zo ver die waarden vroeger wél expliciet aan bod kwamen, want daarvoor gold wat nog weer eerder gold voor de boekenlijst op het gymnasium: niet nodig, omdat gymnasiasten uit zichzelf wel lazen. Tja, sommigen wel en anderen niet.

Dat stille rendement, waarvan onzeker is of het zich wel laat verzilveren, laat zich lastig beleidsmatig programmeren. Maar het is niet verdwenen, je moet het alleen wíllen zien.