Als je wil weten hoe het met iemand gaat, kun je het hem rechtstreeks vragen of je kunt goed kijken en op grond van observaties jezelf een oordeel vormen. Globaal zijn dat de mogelijkheden. In de roman Het Rosie effect van Graeme Simsion maakt hoofdpersoon Don Tillman zich zorgen dat zijn zwangere vrouw Rosie aan te veel stress blootstaat, wat slecht zou zijn voor de ontwikkeling van de foetus. Om plotredenen kan hij haar niet met zijn zorgen lastig vallen en om haar stressniveau toch te kunnen peilen neemt hij haar zonder dat zij dit in de gaten heeft de ‘Edinburgh Postnatale Depressie Vragenlijst’ af, waar hij toevallig over beschikt. Het zijn maar zeven vragen die hij tersluiks in de conversatie kan vlechten (Rosie is erg blij met de aandacht). Ik moet erbij vermelden dat Don, hoog-functionerend en wel, in het autistisch spectrum zit. Dat is de gimmick van de Rosie-boeken.

Don, als geneticus werkzaam aan de universiteit, mag zich graag op de wetenschap verlaten in geval van onzekerheid over alledaagse en geestelijke aangelegenheden. Hij beschouwt de vragenlijst, een instrument uit de psychologie en de medische wetenschap, als even zuiver, objectief en precies als de microscoop waardoor hij zelf zit te turen. Dit is allemaal buitengewoon grappig. Stiekem een vragenlijst afnemen aan je geliefde om te weten hoe het met haar gaat in plaats van een openhartig gesprek te voeren of naar haar te kijken – typisch een autistische omweg. Gewone mensen doen dat niet.

Maar in de wereld van de zorg gaat het alléén maar daarover. Gedoe over vragenlijsten ligt aan de wortel van het conflict tussen de geestelijke gezondheidszorg en de zorgverzekeraars. Psychiaters en psychologen worden gedwongen om uitgebreide vragenlijst af te nemen aan hun patiënten, zowel ter diagnose als om het effect van de behandelingen te meten. Huisartsen moeten patiënten met psychische klachten ook screenen met een vragenlijst om te bepalen of ze doorgestuurd moeten worden of niet. Het diagnosesysteem van psychische aandoeningen is een gigantische, tijdsopslorpende kluwen van vinkjes die in de computer moeten worden ingevoerd.

Begrijpelijk dat de kosten in toom moeten blijven en het tot in de finesses categoriseren van klachten geeft in ieder geval de schijn van exactheid en transparantie, maar veel betekenis levert het niet op. Een psychisch hulpverlener kan zonder die meetinstrumenten ook wel bepalen of iemand zorg nodig heeft. En de effectiviteit van de behandeling blijft altijd een teer punt, hoeveel inspanning er ook besteed wordt aan voor- en nametingen.

Absurd genoeg worden tegelijkertijd aan het onderwijsfront de bakens juist verzet in omgekeerde richting. Veertig jaar lang werd de Cito-toets samen met het schooladvies gebruikt als meetinstrument om kinderen na de basisschool toe te wijzen aan de geschikte vorm van vervolgonderwijs. Die toets is afgeschaft, omdat hij de kinderen te veel stress zou geven. Hij wordt nog wel afgenomen, maar later in het schooljaar, zodat middelbare scholen de scores niet meer kunnen laten meewegen in de beslissing over toelating. Voortaan komt het oordeel uitsluitend voor rekening van de groep-acht-docent van de basisschool.

Zo’n belangrijke voor een kind levensbepalende keuze wordt gemaakt door één mens in al z’n subjectiviteit, met al z’n persoonlijke voor- en afkeuren en blinde vlekken. Terwijl: als er één betrouwbaar instrument bestaat voor de voorspelling van schoolsucces, dan is het wel de Cito-toets. Veel betrouwbaarder dan alle persoonlijkheidstests en vragenlijsten die gebruikt worden om psychiatrische aandoeningen te diagnosticeren bij elkaar. In de zorgsector wordt iedereen op een bijna autistische manier opgezweept om te werken volgens het protocol ‘meten is weten’ en in het onderwijs wordt het objectieve meetinstrument dat voorhanden is, luchtig weggewuifd: vraag maar aan meester Jaap – die weet precies hoe het zit. Don Tillman zou er geen snars van begrijpen.

Pesten is hot stuff. Voortdurend worden met oprechte verbazing nieuwe brandhaarden ontdekt: kazernes, kantoren, bejaardentehuizen, het midden- en kleinbedrijf, docentencorpsen nota bene (alsof niet juist leraren beter zouden moeten weten!) – overal kan een pestcultuur aangetroffen worden die de sfeer verziekt. Sinds pestgedrag door een paar akelige incidenten met zelfmoord en doodslag onder jongeren gepromoveerd is tot een probleem van nationale allure, zo urgent dat het overheidsbeleid verdient, is het alleen maar ingewikkelder geworden om er iets tegen te doen.

Pesten is een hete aardappel die iedereen graag ver van zich afwerpt, maar als er geld mee te verdienen valt, ligt het anders. Dan wordt het ineens de moeite waard om ermee aan de slag te gaan. Zo kon het gebeuren dat nadat scholen de verplichting opgelegd kregen om antipestprotocollen in te stellen, allerlei particuliere bedrijfjes in het wenkende gat sprongen om de afdeling pestpreventie voor hun rekening te nemen. Voorkomen is immers beter dan genezen. Als het pesten zo’n serieus probleem is dat de minister van Onderwijs er een speciale beleidsstuurgroep voor in het leven heeft geroepen die bestrijdingsmaatregelen heeft afgekondigd, dan kan een school een voorkomend geval natuurlijk niet naar eigen inzicht zelf oplossen. Daar moeten externe deskundigen aan te pas komen. En die dienden zich ook aan. Op zeker moment waren er 61 bedrijfjes actief die scholen bestookten met even zoveel antipestprogramma’s. Tja, als je een zak geld beschikbaar stelt voor de preventie van kauwgom doorslikken, staan er ook mensen te trappelen om daarover met elkaar in concurrentie te gaan.

Die 61 verschillende antipestmethodes vormden voor scholen een amorfe brij, waaruit het onmogelijk kiezen was, dus iedereen deed maar wat op intuïtie of liet zich een cursusje of workshopje aansmeren door een betrouwbaar ogende pestconsulent. Een onoverzichtelijke wildgroei die paal en perk vereiste, waarna een onafhankelijke commissie van deskundigen in opdracht van staatsecretaris Dekker de 61 methodes tegen het licht hield en er 48 afkeurde. Op grond van gebrek aan werkzaamheid, gebrek aan veiligheid en gebrek aan wetenschappelijkheid. Tot ontzetting van kinderombudsman Marc Dullaert gaan scholen gewoon door met tal van afgekeurde antipestmethoden, waaronder ook het beruchte M5-programma. Waarschijnlijk doen scholen dit omdat ze zich financieel gecommitteerd hebben en boetes moeten betalen, als ze er voortijdig mee stoppen, maar het kan natuurlijk ook dat ze denken dat de ene of de ander methode niet zo veel uitmaakt.

Hoe veel finesses in effecten kun je onderscheiden tussen 61 programma’s die allemaal zo’n beetje hetzelfde beogen (maak een ander niet het leven zuur) en valt er überhaupt een scherpe, wetenschappelijk verantwoorde scheidslijn te trekken tussen methodes die wel en die niet werken? Dit soort wetenschap is altijd boterzacht.

Dat M5-programma bedient zich trouwens wel zeker van dubieuze methodiek. Bij een onderdeel ervan kunnen kinderen anoniem de naam van pestkoppen opgeven bij een meldbox. Wanneer een kind een aantal beschuldigende vingerwijzingen heeft verzameld, worden er gesprekken gevoerd. Zodra het woord ‘anoniem’ in combinatie met ‘aangifte’ valt, zou er een alarmbel moeten klinken. Je weet al meteen waar dit toe leidt: kinderen die zich van geen kwaad bewust zijn of met opzet valselijk beschuldigd worden; ouders die op het matje worden geroepen, omdat hun kind zich misdragen heeft, terwijl noch zij, noch het kind weten waar de ellende vandaan komt. Anonieme aangifte kan nodig zijn om jezelf doorgewinterde criminelen van het lijf te houden, maar in huis- tuin- en keukenpestsituaties maakt het de zaken alleen maar erger.

Voor dit inzicht is geen vergelijkend wetenschappelijk onderzoek naar effectiviteit van verschillende programma’s nodig. Een goede schoolleiding wijst anonimiteit principieel af. En lost pestproblematiek per geval op naar bevind van zaken.