‘Waardigheid en trots’. Zo kwalificeerde staatssecretaris Martin van Rijn tegenover Eva Jinek de bedoeling van zijn nieuwe plannen voor de verpleeghuiszorg. De focus komt te liggen op de wensen van patiënt en mantelzorgers, waarbij het punt waardigheid toebedacht is aan de patiënten, terwijl trots (op de bereikte resultaten) bestemd is voor het verplegend personeel. Oftewel alles moet beter.

Het klinkt goed, hoor, net als de vele andere bullet points in Van Rijns opsomming: meer transparantie, betere klachtenafwikkeling, betere inspectie, beter geschoold personeel, leren van goede voorbeelden. Toch blijft dat begrip waardigheid me als een haringgraatje in de keel steken. Het verpleeghuis is geen ambiance die bol staat van de waardigheid. Moet je er dan wel naar streven om juist dat aspect te verhogen of te bevorderen?

Gebrek aan waardigheid is de belangrijkste reden waarom patiënten überhaupt in het verpleeghuis zitten. Het definieert hen als het ware. Wie niet meer in staat is om de normale conventies voor het dagelijks leven en het intermenselijk verkeer te volgen vertoont een gebrek aan waardigheid. Het is om te beginnen al schaamtevol dat het geheugen faalt en dat gesprekken in toenemende mate verworden tot struikelblokken zonder inhoud. Maar het vervolg: ’s nachts in pyjama door het huis of op straat dwalen, niet meer met bestek kunnen eten, gevoerd moeten worden, incontinent zijn, slecht zittende kleding dragen, op verkeerde momenten kleding uit- of aantrekken, niet meer in staat zijn tot persoonlijke verzorging (en ook niet willen dat iemand anders het doet), stemmingsstoornissen, onbeheerste en inadequate emoties, is helemaal moeilijk om aan te zien zijn en nog moeilijker om mee om te gaan.

Het is precies het soort gedrag, waarvan partners/ huisgenoten op den duur de last niet meer kunnen dragen en waarom de patiënt geïnstitutionaliseerd wordt. Die waardigheid was de laatste jaren thuis ook al ver te zoeken, dus waarom zou die in het verpleeghuis ineens weer op moeten duiken? Daar komt bij dat waardigheid vooral een kwestie van perceptie is. Niet het waargenomen object hecht aan waardigheid, het is de toeschouwer die het belangrijk vindt. En die legt bovendien wisselende standaarden aan. Een toeschouwer aan de zijlijn bij een crèche zal ook weinig waardigheid ontdekken in de krioelende massa, maar dan stoort het niet, omdat het inherent is aan de situatie.

Toeschouwers in het verpleeghuis (partners, familieleden, buitenstaanders) kunnen zich er beter bij neerleggen dat ze altijd vormen van onwaardigheid zullen meemaken. Er valt ten slotte weinig waardigs te ontdekken aan personen die met hun hoofd op tafel liggen te suffen, terwijl dat gedrag tenminste niet hinderlijk is. Onwaardigheid accepteren betekent ook accepteren dat ongelukjes onvermijdelijk zijn. In een crèche gebeuren voortdurend ongelukjes met poep en plas. Daar doet niemand moeilijk over, want het hoort bij de leeftijd. Incontinentieongelukjes horen bij vergevorderde dementie, net als zoekgeraakte kleding of angstproblemen. Als een verzorgster net langs is geweest om een en ander op de rails te zetten, kan er vijf minuten later iets fout gaan. Dit soort incidenten, die in de media hoog worden opgenomen, is geen gevolg van falende verpleeghuiszorg, hooguit van te weinig personeel.

Daarom is Van Rijns plan voor beter geschoolde krachten overbodig. Dementen zijn niet gebaat bij hooggeschoold personeel, omdat hun problemen niet ingewikkeld, maar omgevingsbelastend zijn. Patiënten hebben aandacht nodig: begeleiders die op hen letten, hen helpen, hen troosten, geruststellen, grapjes maken en hen tactvol overreden (bijvoorbeeld om te douchen). Hoe beter de verzorgers de individuele patiënten kennen en hoe meer er opgelet en ingespeeld wordt, hoe minder flagrante ongelukjes. Inzetten op meer laaggeschoold personeel zou wel eens beter kunnen werken dan het niveau van de scholing opvoeren. Tenslotte hebben partners/mantelzorgers dit werk jarenlang gedaan, en die waren er ook niet voor opgeleid.

Neerstortende kolossen vormen een onprettige aanblik. Zo ook het wankelen van V&D op de rand van de afgrond. Het faillissement van de winkelketen lijkt onontkoombaar, nu het punt is bereikt dat er rechtszaken gevoerd moeten worden over het betalen van de huur en de afgekondigde salarisvermindering van het personeel. Een bedrijf dat zo diep in de financiële ellende zit dat het niet meer kan voldoen aan elementaire betalingsverplichtingen komt er nooit meer bovenop.

V&D zit natuurlijk al veel langer in de lift naar beneden. De enige populaire afdeling is het restaurant. Sinds de eeuwwisseling staat het warenhuis bekend als saai, duf, passé en ongeïnspireerd. Te goedkoop voor een luxe-gevoel, te duur voor armoedzaaiers, te non-descript voor wie zich wil profileren (iedereen). Volgens deskundigen is het creëren van beleving de enige manier om klanten te verleiden een voet over de drempel zetten. Valt er niets te beleven, dan blijven mensen liever thuis om hun spullen zo goedkoop mogelijk op internet uit te zoeken en gratis te laten thuis bezorgen.

Het gebrek aan winkelbeleving is precies de reden waarom ik me af en toe bij V&D vervoeg. Het is er vooral een oase van rust. Er lopen weinig andere klanten rond, er klinkt geen harde muziek en het personeel bemoeit zich niet met me, tenzij ik zelf een vraag stel. Vooral bij het passen van kleding is het ontbreken van actieve service een zegen. In kleine kledingwinkels valt de ‘Kan ik u helpen?’ vraag terug te serveren met ‘Ik kijk alleen even rond’, maar heb ik eenmaal achter het gordijn iets aangetrokken, word ik langzaam ingesponnen: ‘O, die jurk staat u enig! Ik heb dat truitje ook in taupe, wilt u dat ook even passen? Kijk, probeer deze ceintuur eens, dan krijgt de outfit meteen een bijzonder accent.’ Misschien schieten de verkoopsters in de roos met hun aanbevelingen en suggesties, ik kan het slecht beoordelen, maar misschien doen ze alleen maar hun best om zo veel mogelijk spullen te verkopen. Hoe dan ook, ik word vreselijk zenuwachtig van de service en in warenhuizen heb je daar verder geen last van, omdat je met rust wordt gelaten in het pashokje.

V&D heeft zeker geen geweldige kledingafdeling. Nogal lelijk, nogal duf dan wel modieus op een manier die er net naast zit, voor zo ver ik daar enig zicht op heb. Ik word niet opgewekt van ronddwalen bij de Damesmode van V&D. Maar het is wel de helft goedkoper dan het aanbod in De Bijenkorf, waar ik de laatste jaren ook al niet vrolijk van werd. Het zoeken naar kleding die er voor mij mee door kan is op welke locatie dan ook zo’n deprimerend klusje dat ik net zo goed bij de relatief goedkope V&D terecht kan. Zo heb ik daar voor weinig geld een prima bermudabroek zonder toeters en bellen voor de vakantie gescoord. Nergens anders te krijgen. En een echt mooi, junglegroen dekbedovertrek met papegaaien, een beetje à la le Douanier Rousseau.

Ik begrijp best dat V&D geen toekomst heeft, omdat jongeren er niet gezien willen worden en iedereen liever via internet koopt. Hoewel de afdeling handschoenen, portemonnees, tassen en sjaals helemaal geen slecht aanbod heeft. Wat ik het meest zal missen is die typische V&D-sfeer van heel veel spullen te koop die je allemaal niet wil hebben, maar waarvan het toch prettig is dat ze uitgestald liggen. Dit is waar de bewoners van het vroegere Oostblok naar verlangden en nu haalt iedereen z’n neus ervoor op. Het is rustgevend om hier onthecht rond te lopen, vergelijkbaar met het luisteren naar ambient music. Mijn winkelbeleving bestaat uit vergane glorie, spijtig genoeg heeft die geen commerciële potentie.

In de nasleep van de aanslagen in Parijs werd er ook een discussie gevoerd over zelfcensuur. Vrijheid van meningsuiting goed en wel, maar andere mensen tot op het bot beledigen getuigt niet van beschaafde omgangsvormen en het kan geen kwaad om de toon van die vrije mening een beetje te matigen, aldus de voorstanders van zelfcensuur. Daar tegenover staat het principiële kamp pal voor de verworvenheden van de Verlichting, inclusief het recht de ander verbaal of per smakeloos beeld te ontrieven.

Het was een onaangename discussie, omdat die voortkwam uit de vraag ‘Hebben ze (die cartoonisten) het er eigenlijk niet een beetje naar gemaakt?’ Een stelling die overigens door niemand werd beaamd, zoals ook niemand destijds de moord op Theo van Gogh in de sfeer van ‘zijn verdiende loon’ wilde trekken. Maar toch: de discussie gaat wel degelijk over de vraag of er iets is wat mensen kunnen vermijden om terroristische explosies te voorkomen. ‘Als lama boos is, hij altijd zo doen’ (spugen – Kuifje en de zonnetempel) denk ik dan meteen.

Er is niets verkeerd aan zelfcensuur. In het dagelijkse leven, op het werk, in de politiek, bij contacten tussen verschillende culturen, tussen machtigen en minder machtigen praktiseert iedereen voortdurend zelfcensuur om de zaak een beetje leefbaar te houden. Zonder beschermende maskerades en leugenachtige beleefdheden zou het leven een aaneenschakeling van verwondingen zijn. Ontsnapping is mogelijk op persoonlijk niveau tussen verwante zielen en in de kunst. Kunst in de meest brede zin des woords, elke vorm van expressie voor een publiek, vormt een vrijplaats omdat het niet de werkelijkheid ís maar er alleen over gáát. Kunst is per definitie meta. Geweld is afschuwelijk, maar er zijn prachtige schilderijen gemaakt over de roof der Sabijnse maagden. Literatuur drijft op verbeelding van het ongemakkelijke, het pijnlijke en het onzegbare.

Vaak blijft de grappigheid achter bij de pijnlijkheid, dat is een beetje de makke van de niche.

Kunst plaatst een lijstje om de werkelijkheid. De ene keer een rechtstreekse afdruk, zoals een foto of het blik Campbell’s soep van Andy Warhol, de andere keer heeft een kunstenaar er van alles aan afgehakt, omgevormd of bij verzonnen, maar die lijst eromheen is essentieel. Het kader stuurt de blik. Degene die de kunstuiting ondergaat weet dat hij niet met de werkelijkheid te maken heeft, maar met een geslaagde of minder geslaagde verbeelding daarvan.
Binnen het domein van de kunst heeft satire nog een extra lijst om zich heen, niet alleen het frame van de verbeelding, maar ook nog het frame van de verzengende, soms ronduit nihilistische spot. Vaak blijft de grappigheid achter bij de pijnlijkheid, dat is een beetje de makke van de niche. Humor is moeilijker dan de houwdegen hanteren.

Het probleem van zelfcensuur in de algemene, niet-satirisch bedoelde kunsten is dat een kunstenaar van tevoren moeilijk kan bepalen hoe een en ander ontvangen zal worden. Als Salman Rushdie had geweten dat zijn roman De duivelsverzen hem een levenslange fatwa zou bezorgen, had hij er waarschijnlijk van afgezien om net dat ene boek te schrijven, maar hij was zich van geen gevaar bewust.

Satirici hebben binnen hun tweede frame duidelijker provocatieve intenties die zij mogelijk zelf de kop in kunnen drukken, maar juist de satire beschikt over oneindig veel mogelijkheden om beladen onderwerpen zogenaamd te vermijden door er een andere codering aan te geven. Neem de pestkoppen op school die een verbod kregen om een medeleerling voor ‘varken’ uit te schelden en daarna alleen nog maar minieme knorgeluidjes maakten in haar nabijheid. Oké, we mogen de profeet Mohammed niet meer afbeelden? Komt in orde. We tekenen nu alleen nog maar een bebaarde figuur met een kromzwaard en die heet Hammie, zie je wel, het staat duidelijk op z’n jurk. Hammie is totaal iemand anders dan Mohammed. Zelfcensuur in de kunsten? Onbegonnen werk.