Hoe verder mensen van je af staan, hoe minder goed je ze uit elkaar kunt houden. Dit ‘alle Chinezen lijken op elkaar’ effect doet zich ook bij leeftijden voor. Toen mijn kinderen klein waren, kon ik vrij nauwkeurig schatten hoe oud een onbekend kind was. Sinds ik nauwelijks nog met jonge kinderen omga, zie ik kleintjes, wat grotere kinderen en een diffuse categorie jongeren die even goed tieners als twintigers kunnen zijn. Mijn onderscheidingsvermogen voor ouderen heeft zich daarentegen verscherpt: die persoon zweeft rond de vijftig, dat is een evidente zestiger en die daar loopt tegen de tachtig.

Generalisering en specificering treden ook in omgekeerde richting op. Voor Chinezen lijken alle westerlingen lijken op elkaar. Een kind weet precies of een leeftijdgenoot iets ouder of iets jonger is. Voor de rest maken kinderen alleen onderscheid tussen de globale categorieën volwassen en oud, waarbij verschillen tussen 35 en 55 vaak niet eens worden waargenomen, omdat die voor hen niet relevant zijn. In kinderlijke ogen is iedereen die geen kind is oud.

Dit soort vluchtige inschattingen zijn onmiddellijk en onvermijdelijk. Je ziet iemand en hop, de persoon wordt in een passend hokje opgesloten. Stereotypering is een van de krachtigste mechanismes om de wereld tegemoet te treden. Daar is weinig mis mee, want de accumulatie van eerdere ervaringen stuurt op een efficiënte manier je blik. Het zijn de automatisch klaarliggende waardeoordelen die ontwrichtend werken. Je ziet een jongere met een bontkraagje op een scooter en je denkt: die heeft weinig goeds in de zin. Je ziet een middelbare vrouw in een bloemetjesjurk en je denkt: wat een duffe theemuts.

Ouderdom is, net als sekse en etniciteit, een demografisch kenmerk dat zich onmiddellijk opdringt aan de buitenwereld. Al doe je nog zo je best, je kunt het niet níet zien, met als contrapunt: je kunt het ook niet verbergen, hoe veel schoonheidschirurgie er ook tegenaan is gegooid om de verwoestende effecten van de jaren te verzachten. Het blijft een vergeefse strijd, want om het hoekje loert altijd de dood.

In een essay in Trouw getiteld ‘Oud worden, je kunt er niet jong genoeg mee beginnen’ betreurt Willem Jan Otten het verdwijnen van de eertijds normale levensfase van de ouderdom, toen dat stadium nog iets waardigs had en niet met (doods)angst, schaamte en ontkenning gepaard ging. Ouderdom en de bijbehorende geleidelijke aanvaarding van het einde is er nu niet meer bij, want in plaats daarvan zeggen mensen: ‘Ik ben zo oud als ik mij voel’. Als extreem voorbeeld hiervan wordt Keith Richards genoemd die ‘in een staat van surrealistische ontkenning verkeert’.

Ontkenning is verkeerd, het moet aanvaarding zijn. Waarom eigenlijk?

Maar de Rolling Stones doen gewoon hun werk, waar ze plezier in hebben en zakken geld mee verdienen, net als Arthur Rubinstein, Vladimir Horowitz, Claudio Abbado en zoveel andere musici van klassieke signatuur tot op hoge leeftijd hebben gedaan. Als er geen publiek meer kwam, zouden ze er wel mee ophouden. En wie zegt dat Keith Richards nooit eens ’s avonds met een whisky (die drugs heeft-ie al lang afgezworen) op de bank liggend de balans opmaakt van zijn leven en mijmert over zijn onvermijdelijk verscheiden?

Wat mij tegenstaat zijn de waardeoordelen: dit moet je als oudje wel doen en dat niet, deze kleren zijn passend en die niet, deze zelfpresentatie is oké en die andere niet, ontkenning is verkeerd, het moet aanvaarding zijn. Zelf zit ik qua ouderdombeleving aan de accepterende kant van het spectrum. Het is me teveel moeite om ertegenin te gaan. Anderzijds heb ik wel bewondering voor de verdringers en de ontkenners met hun motto ‘Rage, rage against the dying of the light’. Jongeren zien het verschil tussen accepterende en strijdbare oudjes niet eens. Die zien alleen ouderdom.

Weer is de computer de mens op een terrein voorbij gestreefd. Computers konden allang beter rekenen en schaken. Een andere mijlpaal, op quizgebied, was het verslaan van de kampioen van Jeopardy. Daarna kwam pokeren en nu heeft de computer de afdeling ‘beoordeling van personen’ op zijn conto geschreven volgens een onderzoek onder Facebookgebruikers. Dit gaat niet over de eigen PC of laptop, waarvan ik me kan voorstellen dat alles wat erop staat inclusief ooit ingevoerde zoektermen en aanslagen een soort afdruk van de ziel is, maar over iets veel simpelers: de likes, oftewel een ‘vind ik leuk’ duim, die iemand uitdeelt op Facebook in reactie op een film, een muziekje, een gerecht, een andere persoon, een gebeurtenis of wat dan ook. Lifestyle-ingrediënten eigenlijk.

Nadat de onderzoekers meer dan 80.000 vrijwilligers een uitgebreide persoonlijkheidstest hadden laten invullen, brachten zij deze data in verband met de individuele likes die deze mensen hadden gegeven op hun Facebookprofiel. De conclusie was opmerkelijk: hoe meer likes er werden meegenomen in de berekeningen, hoe beter de computer de persoonlijkheid van het individu kon voorspellen. Met tien likes presteerde de computer op het niveau van een collega. Met zeventig likes deed hij het beter dan een goede vriend. Met 150 likes beter dan een naast familielid zoals een ouder of een kind. En met 300 likes beter dan de levenspartner. Toon mij uw opgestoken duimpjes en ik zal zeggen wie u bent.

Toon mij uw opgestoken duimpjes en ik zal zeggen wie u bent.

Het is, toegegeven, een verbluffend staaltje computerkracht om een correct oordeel over iemands persoonlijkheid te destilleren uit niet eens zo veel (een paar honderd) snippertjes informatie over voorkeuren, waarvan je je af kunt vragen hoe relevant die zijn. Ik vind Prokoviev, kroketten, Turkije en pinksterbloemen leuk – kennelijk zegt dat iets over mijn positie op de extravert-introvert dimensie of over mijn mate van consciëntieusheid. Tegelijk duizelt het me, als ik nadenk over de vraag ‘wat is een correcte persoonsbeoordeling?’ Want degene die losjes op de like-knop klikt bij van alles wat er toevallig passeert is dezelfde die zijn eigen persoonlijkheidstest heeft ingevuld. Op de een of andere manier lijkt het onderzoek zichzelf in de staart te bijten. De ene serie uitingen voorspelt de andere, maar misschien is dat niet zo vreemd gezien het feit dat ze uit dezelfde bron voortkomen.

Elke respondent van die 80.000 vrijwilligers vormt in ieder geval zijn eigen standaard, waartegen de beoordelingen van zijn omgeving worden afgezet. Op een persoonlijkheidstest zijn geen verkeerde antwoorden mogelijk. Tenzij iemand bewust liegt en sociaal wenselijke antwoorden geeft om zich beter voor te doen, maar om die bedriegers eruit te vissen zijn controlevragen ingebouwd. Als iemand de test eerlijk invult, heeft hij altijd gelijk, want iedereen kent zichzelf het beste, heeft althans een beter oordeel over zichzelf dan anderen in zijn omgeving.

En daarvan vraag ik me dan weer af of dat echt zo is. Ken uzelf is een opdracht, waar mensen al gauw een leven lang mee bezig zijn, vaak ook tamelijk vruchteloos, als ze al bereid zijn om aan zelfreflectie te doen. Zelfrechtvaardiging en regelrecht zelfbedrog zijn in overvloed waar te nemen. Soms hebben andere mensen een beter oordeel over iemand dan de persoon zelf. Wie heeft er dan gelijk?

Het probleem bij dit soort correlationeel gegoochel met big data is dat er geen extern criterium, geen standaard is om de resultaten aan te ijken. Een werkgever zou in plaats van sollicitanten aan een persoonlijkheidstest te onderwerpen een short cut kunnen nemen en van iedereen de Facebook likes doorrekenen (kijk uit, sollicitanten, privacy!). Dit levert precies dezelfde resultaten op. Maar hoe veel gewicht legt zo’n persoonlijkheidstest eigenlijk in de schaal, behalve misschien om gestoorde personen buiten de deur te houden? Ik vermoed dat werkgevers toch meer waarde hechten aan goede referenties.