Talent is een combinatie van iets goed kunnen en het leuk vinden om te doen. Het een kan bijna niet zonder het ander. Als je goed bent met een bal, vind je de meeste balspelen leuk. Als je graag voetbalt, ben je er ook meestal redelijk goed in. Als je daarentegen graag voetbalt, maar er weinig van bakt, vind je het al snel minder leuk, al was het maar omdat anderen je je tegenvallende prestaties duidelijk maken. Iets heel graag doen zonder over de nodige vaardigheden te beschikken kan alleen in de leerfase, terwijl er vooruitgang wordt geboekt. Wanneer er geen sprake is van vooruitgang en het enthousiasme voor de activiteit onverminderd hoog blijft, krijgt de hele onderneming iets potsierlijks, zoals de vrouw van de steenrijke Citizen Kane wier liefste wens het was om als zangeres voor een operapubliek op te treden, hoewel zij zo vals zong als een kraai.

Er zijn ook mensen die bijvoorbeeld heel goed piano kunnen spelen, tenminste in de ogen van anderen, maar die er niet genoeg aardigheid in hebben en het daarom nooit doen. Waarschijnlijk hebben zij een of andere perfectionistische standaard voor ogen die ze nooit kunnen bereiken, waardoor hen de lust vergaat. De normen die je voor jezelf aanlegt en de normen die andere mensen hanteren (of waarvan je denkt dat andere mensen ze hanteren) sporen niet altijd met elkaar, de ene keer ten nadele van jezelf, de andere keer ten nadele van de omgeving.

Mijn eigen talent ligt bij taal. Ik houd ervan en ik verkeer in de gelukkige omstandigheid dat ik van woorden mijn beroep heb kunnen maken. Taal is mijn liefde en mijn werk. Toch ben ik er niet heel erg goed in, in ieder geval veel minder goed dan ik vroeger, toen alles me kwam aanwaaien, dacht dat ik was. Mijn taaltalent is nogal passief: sterk in lezen, redelijk sterk in schrijven, maar tamelijk zwak in spreken. Dat ik lezen passief noem bedoel ik niet denigrerend (integendeel, lezen verrijkt het leven), maar vergeleken met spreken kost het mij in ieder geval veel minder moeite. Voor lezen hoef je alleen maar te gaan zitten en alles stroomt binnen: woordenschat, grammatica, spelling en natuurlijk wat er inhoudelijk te beleven valt. Met spreken moet je actief aan de slag: de juiste woorden vinden, formuleren, overtuigingskracht, reacties incorporeren, ad rem zijn. Dat moet met schrijven ook, maar daarbij kun je er even over nadenken. Spreken moet altijd onmiddellijk.

Zodra de onderdompeling in een vreemde taal droogvalt, zet het grote vergeten in.

Goed kunnen lezen en goed kunnen spreken zijn heel verschillende talenten. Veel van mijn vrienden houden zich op een of andere manier met woorden bezig. Sommigen zijn heel goed in vreemde talen. Die spreken er drie of vier vloeiend en besluiten dan om Swahili of Zweeds te leren, wat hun ook lukt. Ook heb ik een vriend die op vakantie in Spanje na drie dagen precies de melodie van die taal heeft opgepikt en met een vocabulaire van vijftig woorden conversaties in het café met de plaatselijke bevolking kan houden. Zelf breng ik er niets van terecht, terwijl ik nog wel tussen mijn vierde en mijn zesde een onderdompeling in het Spaans heb meegemaakt en die taal heb gesproken.

Steeds weer duikt het idee op om jonge kinderen vreemde talen bij te brengen als een tersluiks nevencurriculum binnen het basisonderwijs. De staatssecretaris denkt dat kinderen moeiteloos Frans leren, als het aardrijkskunde- of het rekenonderwijs in het Frans gebeurt. Een hersenschim! Zelfs onderdompeling in een vreemde taal werkt niet, tenzij de kinderen dat wat ze leren voortdurend blijven praktiseren. Als de onderdompeling droogvalt, zet meteen het grote vergeten in. Niets beklijft zonder oefening. Ook getalenteerden moeten oefenen en niet te vergeten plezier hebben in het oefenen, anders wordt het nog niks.

Van tieners die kleumend in een portiek staan te blowen in de schemering wend je je hoofd liever af, maar wat als je het buurmeisje van wie je de moeder redelijk goed kent erbij ziet staan? En niet een enkele keer, maar bij herhaling. Moet je dan de moeder inlichten of de privacy van de zestienjarige respecteren en je er verder niet mee bemoeien?

Dit dilemma kreeg ik voorgelegd van een vriend en ik vond het nog niet zo makkelijk op te lossen. Het hangt er maar van af hoe je de situatie definieert: de een beschouwt het stiekeme blowen (want als er geen geheimzinnigheid nodig was, zou het groepje wel comfortabel binnen gaan zitten) als iets waarvan ouders op de hoogte moeten worden, de ander ziet het als een onschuldig voorbeeld van grens opzoekend tienergedrag. Voor de een komt alarm slaan neer op klikken of aangeven. Voor de ander betekent je mond houden een gebrek aan betrokkenheid en verantwoordelijkheid.

Ik heb zelf nooit met een dergelijk dilemma te maken gehad en ik weet niet of ik de kracht zou opbrengen om tot waarschuwen over te gaan, want ik denk eigenlijk wel dat ouders inlichten van de moreel juiste instelling zou getuigen. Ook al is het vervelend om de bemoeizuchtige boodschapper van slecht nieuws te moeten spelen. Ook al vinden sommigen dat er ergere tijdpasseringen te bedenken zijn dan wiet roken. Ook al verdedigen anderen dat zestienjarigen oud en wijs genoeg zijn om hun eigen beslissingen te nemen. Ook al zal alarmering weinig uitrichten, omdat ouders meestal weinig greep meer hebben op wat oudere tieners uitvoeren. Zijn ze eenmaal vijftien, zestien jaar mag je hopen dat ze in grote lijnen vasthouden aan tot nu toe opgebouwde routines en dat ze niet ineens een koerswijziging ten kwade inzetten.

Tegen die tijd leren ouders geen nieuwe vrienden van hun kinderen meer kennen, omdat kinderen hun vrije tijd ongesuperviseerd doorbrengen. Als ouders buitenshuis werken, hebben ze geen zicht op waar kinderen overdag na schooltijd uithangen en wie ze mee naar huis nemen. Alleenstaande of gescheiden ouders hebben nog minder zicht, eenvoudig omdat er een paar extra ogen ontbreekt. Op de middelbare school is het afgelopen met de buitenschoolse opvang en de particuliere kinderoppassen. Als je geluk hebt als ouder gaat het volwassen worden van je kind zo’n beetje op dezelfde voet door in een grotendeels bekende sociale omgeving met vriendjes (en daar de ouders van) die je kunt peilen. Maar voor hetzelfde geld ontwikkelt het kind zich in onverwachte richting in een nieuw ontdekte subcultuur, die een tiener kan optillen naar ongekende bloei of juist te gronde kan richten met drugs of alcohol.

Geen enkele cultuur kan zonder verklikkers.

Veel richting kunnen ouders dan niet meer geven. Toch zou ik, tenminste in geval van een bekend gezin, de ouders inlichten over het wietgebruik van hun kind, omdat ik zelf dat in hun plaats heel graag zou weten. Omdat ik alles in de strijd zou gooien om mijn kind ervan te weerhouden om in een portiek stickies te roken: ‘Ga op basketbal! Neem saxofoonles, maar hou alsjeblieft op met de wiet, nu het nog kan!’ Misschien ben ik meer dan gemiddeld gebeten op soft drugs, maar ik zie daar geen enkel voordeel in, hooguit als pijnbestrijding bij multiple sclerose.

Iedereen heeft natuurlijk zijn eigen parti pris voor bedenkelijk gedrag. Onder moslims is het minste of geringste wat naar seks zweemt aanstootgevend, zodat een tienermeisje dat met een jongen op straat staat te kletsen een flinke kans maakt om bij haar familie gerapporteerd te worden. Alles met de beste bedoelingen vanuit oprechte betrokkenheid om het meisje en de eer van de familie voor de afgrond te behoeden. Geen enkele cultuur kan zonder verklikkers.