Er bestaat geen farmaceutische oplossing voor dikte. Er wordt wel hard aan gewerkt en de wetenschapspagina’s melden regelmatig hoopvolle doorbraken in het obesitasonderzoek, maar een middeltje om af te vallen zonder nare bijwerkingen en zonder dat je onmiddellijk weer dichtgroeit als je ermee ophoudt ligt niet in het verschiet. Zo’n silver bullet zal nog lang op zich laten wachten, dus de strijd tegen overtollig lichaamsgewicht kan voorlopig alleen maar op de ouderwetse manier worden gevoerd: door routines te veranderen en moeite te doen.

Dikheid is een welvaartsfenomeen dat gezondheidsproblemen met zich meebrengt. Zonder veel succes probeert de overheid antidikheidsmaatregelen te treffen, maar het is lastig om individuele keuzes te beïnvloeden. De analyse van de oorzaken van de dikheidsepidemie is allang verschoven van ‘eigen schuld, zwak karakter’ naar ‘giftige omgeving met te veel dik makende prikkels’. Oftewel: mensen kunnen er weinig aan doen dat ze leven in luilekkerland, waar alles wat slecht, ongezond en lekker is niks kost.

Naast het betitelen van dikte als morele slapte van het individu of als zielig slachtofferschap ten gevolge van maatschappelijke omstandigheden is er nog een derde manier om ertegen aan te kijken die je kunt omschrijven als acceptatie van diversiteit. In die visie, waar Asha ten Broeke in de Volkskrant voor pleitte, doen oorzaken er niet toe en gaat het om het opschorten van elk moreel oordeel over iemand die afwijkt van de norm. De bottle-neck ligt niet bij dikke personen zelf (die er nu eenmaal zijn), maar bij de niet-dikken die zouden moeten ophouden met laatdunkende uitlatingen en discriminatie. Het probleem dat deze maatschappij heeft met dikheid zou als sneeuw voor de zon verdwijnen, wanneer er geen probleem meer van gemaakt zou worden. Net zoals doven of autisten gebaat zijn bij acceptatie van hun andere constitutie.

Dikheid is vooral vervelend voor de betrokkene zelf en niet of nauwelijks identiteitsbepalend.

Je niet bezondigen aan minachting, foute grapjes of discriminatie van wat voor afwijkende personen dan ook valt volgens mij onder standaardbeleefdheid die iedereen sowieso in acht zou moeten nemen, maar deze tournure is wel heel erg simpel. De diversiteitsvisie gaat voorbij aan hoe dikke mensen over zichzelf denken. Ze komen er zelf niet aan te pas, het gaat over hun hoofden heen. Over paternalisme gesproken. Natuurlijk willen ze correct en onbevooroordeeld tegemoet getreden worden in het sociale verkeer. Maar dikheid is vooral vervelend voor de betrokkene zelf en niet of nauwelijks identiteitsbepalend. Doven delen een subcultuur waarin het horen niet gemist wordt, terwijl zomaar een dik persoon zich echt niet verbonden voelt met een willekeurige ander die toevallig ook dertig kilo teveel mee torst.

Iedereen, nu ja bijna iedereen, die te dik is zou niets liever willen dan gewicht kwijtraken. Omdat niet alleen hun lichaam, maar het hele leven zwaar is. En hoe ouder je wordt, hoe erger dikte op andere kwalen drukt. Als ik in verzorgingshuizen om me heen kijk, dringt de naargeestige indruk zich aan me op dat degenen die dement maar niet te dik zijn, het beter hebben getroffen dan degenen die door overmatig lichaamsgewicht, gecombineerd met reuma of artrose, volledig immobiel en hulpbehoevend zijn geworden. Tot zo ver de troostrijke gedachte dat de geest belangrijker is dan het lichaam. Nee! Het lichaam is belangrijker!

Wie dik is wil dat niet zijn. Het dikteprobleem wordt niet verholpen door meer nadruk op diversiteit en acceptatie. Ten slotte worden mensen die facelifts en botoxbehandelingen nemen ook niet afgescheept met de dooddoener dat hun probleem in werkelijkheid aan een tekort aan tolerantie van de maatschappij ligt. Wie naar de schoonheidskliniek gaat doet dat voor zichzelf en niet voor anderen. Het geldt niet als correct om die motivatie te betwisten. De individuele keuze van de botox-adepten hoor je serieus te nemen. Dan ook de dikkerds met hun even invoelbare als hopeloze verlangen naar een afvalpilletje.

De filmpjes over agressie in treinen logen er niet om. In het programma ‘Pauw’ werden er enkele vertoond met de ene dolgedraaide, vuilbekkende woesteling in de hoofdrol na de ander. Waar is de beschaving, wanneer je haar nodig hebt? Niet in de trein in ieder geval, kun je concluderen. Onlangs deed het geweld zelfs een vrouwelijke conducteur in het ziekenhuis deed belanden (geen filmpje van).

Omstanders zijn maar al te bereid om een en ander met hun telefoontjes te filmen en ze willen ook nog wel 112 bellen, maar doorgaans blijft het daar bij. Te weinig, volgens de Stichting Maatschappij en Veiligheid die bij monde van voorzitter Pieter van Vollenhoven pleitte voor meer burgermoed. In het plan van aanpak worden treinreizigers opgeroepen om uit hun passieve toeschouwersschulp te kruipen en actief hulp te bieden. Met een groepje spontaan te hulp gesnelde burgers kan een agressor worden overmeesterd en tegen de grond gewerkt. Daarna is het kwestie van met z’n allen bovenop hem blijven zitten tot het volgende station en de onverlaat aan de spoorwegpolitie over te dragen. Ook voorziet de Stichting in korte trainingen (een half uurtje hooguit), waarin belangstellende treinreizigers kunnen leren om noodsignalen van een benarde conducteur op te vangen en via oogcontact medepassagiers te stimuleren om in actie te komen.

Deze maatschappij is niet meer ingesteld op fysiek geweld.

Dit inspirerende tafereeltje, nadrukkelijk zónder de trainingscursussen voor bereidwillige burgers, doet me onweerstaanbaar aan een jongensboek uit de jaren vijftig herinneren. Opgeschoten jongens met een gouden hart die in de bres springen voor een weerloos slachtoffer en de bruut op z’n bek timmeren. Ja, het is mooi, het is moedig en het is nobel, maar deze maatschappij is niet meer ingesteld op fysiek geweld. Zelfs bij slepende pestsituaties tussen kinderen mogen opvoeders een gepest kind geen fysiek geweld aanraden. Volgens de deskundigen dan. Zelf denk ik dat het helemaal niet zo’n gekke manier van patroondoorbreking is, wanneer een pestslachtoffer onverhoeds zijn kwelgeest een bloedneus slaat. Maar goed, elk vechtpartijtje op het schoolplein wordt onmiddellijk door sussende surveillanten de kop ingedrukt, de overgrote meerderheid van volwassenen is conform de tijdgeest opgegroeid zonder ooit een klap geïncasseerd of uitgedeeld te hebben, dus wat moeten die onervaren treinreizigers met hun burgermoed?

Gemiddeld zijn er twee incidenten met agressieve treinreizigers per dag. Maar die vinden meestal plaats op trajecten met een hoog risico: ’s nachts, jongeren, uitgaan, alcohol. Daarnaast heb je de verwarde medemens zonder geldig plaatsbewijs onder invloed van uiteenlopende middelen. De NS vervoert dagelijks een miljoen mensen. Elk agressief incident is er een te veel natuurlijk, maar twee rotte peren op een miljoen reizigers is ook weer niet zo heel veel. Te weinig om alle NS-gebruikers op te roepen hun lichaam in de strijd te werpen.

Veiligheid kost geld. Totale veiligheid bestaat niet. Het kost veel meer geld om het veiligheidsniveau van 98 naar 99 procent te brengen dan van pakweg 50 naar 80 procent. Bij het vliegverkeer wordt gemikt op maximale veiligheid. Met als gevolg dat reizigers drie uur van tevoren aanwezig moeten zijn om door een controlemangel te worden gehaald, dat ze attributen zoals nagelschaartjes of flesjes water moeten afgeven en dat er geen uitzwaaiende wegbrengers mee mogen de luchthaven in.

Vroeger was er een perronkaartje nodig, als je een treinreiziger wilde uitzwaaien. Kaartjes werden gecontroleerd voor en tijdens de reis en bij het verlaten van het station. Dat kostte allemaal onnoemelijk veel tijd, maar dan had je ook wat: geen enkel ongewenst element in en om het spoor (en veel werkgelegenheid voor controleurs). Investering in meer controle is de enige manier om bloedlinke bullebakken buiten te houden. Wat zou betekenen dat elke reiziger een half uur extra moet incalculeren. Net zo min als voor burgermoed zal daar animo voor zijn.

Akelige gedachten zijn kleveriger dan fijne gedachten. Waarom slikken mensen anders zo veel antidepressiva en zitten ze bij de therapeut? Als het een kwestie van vrije keus was, zou iedereen voortdurend de zonnige kant van het leven benadrukken en zijn zegeningen tellen. Dat zou een hoop ellende schelen, want aan de meeste rottigheid valt toch weinig te doen, dus om een en ander draaglijk te houden is afschermen en verdringen helemaal niet zo’n gekke strategie. Maar dat is moeilijk. Herinneringen aan eerder geluk hebben nooit die overdonderende kracht van het moment zelf. Sterker, je wordt er eerder chagrijnig van, omdat het voorbij en ach, voorgoed voorbij is.

Je kunt niet besluiten om iets niet te denken.

Daarnaast is het ook nog eens zo dat akelige gedachten besmettelijker zijn dan fijne gedachten. Als iemand vertelt hoe verliefd hij is of hoeveel plezier hij heeft gehad in Florida, denk ik: leuk hoor, het zal wel. Maar als mij iets gruwelijks wordt verteld, blijft het meer hangen dan me lief is. De mooie dingen maken weinig indruk, de akeligheid wordt geïmporteerd en gaat niet meer weg. Een vriend vertelde mij lang geleden over een terugkerende angst: als hij in een treincoupé zat tegenover een moeder met een baby op schoot en het bovenraam was opengeschoven, werd hij geobsedeerd door de mogelijkheid dat hij die baby in een oogwenk uit de armen van de moeder weg kon grissen en door het raam naar buiten kon proppen. Van een andere vriend hoorde ik, ook minstens twintig jaar geleden, dat hij als hij aan het afdrogen was, terwijl zijn vriendin de afwas deed, gekweld werd door de gedachte dat hij dat grote, scherpe vleesmes net zo makkelijk in de rug van zijn vriendin kon steken als het netjes terugleggen in de keukenla.

Natuurlijk zouden ze die gedachten nooit uitvoeren. Ze wilden die angst dat ze iets akeligs zouden kunnen doen ook helemaal niet koesteren, maar het overkwam hun en sinds ik ervan gehoord heb, zijn het ook mijn gedachten geworden, terwijl het nooit in me was opgekomen om zoiets te denken. Als de mogelijkheid zich eenmaal opgedrongen heeft, gaat die niet meer weg. Je kunt niet besluiten om iets niet te denken. Zoals ik ook vaak (en dat is geen geïmporteerde, maar een eigen – en breed gedeelde – angst) bij een aanstormende trein denk, terwijl ik een stapje achteruit doe op het perron: ik zou net zo goed een paar stappen naar voren kunnen zetten en ervoor springen. Wat let me?

Heel veel natuurlijk en ik ben het ook in de verste verte niet van plan, maar de theoretische mogelijkheid bestaat en dus denk ik het wel eens. Wie veel last heeft van kwellende gedachten over de mogelijkheid om zelfmoord te plegen of anderen iets aan te doen belandt bij de therapeut. Die soms het lijden kan verlichten, soms ook niet. Onderzoek naar geestesgesteldheid van zelfmoordenaars is notoir lastig, omdat mensen die geslaagd zijn in hun opzet er niet over kunnen rapporteren, maar wat me bij is gebleven uit onderzoek naar mislukte pogingen is dat het belang van impulsiviteit niet onderschat moet worden in een algehele toestand van bewustzijnsvernauwing. Soms doen mensen dingen, gewoon omdat het kan, omdat de gedachte dat iets mogelijk is niet meer te verdringen is. Zoals iemand met doodsverachting van de hoge duikplank springt, terwijl hij best achterwaarts het trapje af had kunnen klimmen.

Lufthansa zit met een groot probleem, omdat (zelf)moordenaar Andreas Lubitz een therapieverleden blijkt te hebben dat in de administratie bekend was. Verwijtbare veronachtzaming door de vliegmaatschappij! Hoe kan in de toekomst worden voorkomen dat psychisch instabiele personen de stuurknuppel bedienen? Zelfs bij afschaffing van het medisch beroepsgeheim kan altijd iemand ineens iets krankzinnigs doen om geen andere reden dan dat de mogelijkheid bestaat.