Uit het boek Two Nations, Black and White van Andrew Hacker (1992) herinner ik me een onderzoek naar racisme waar een parabel aan te pas kwam. Aan blanke studenten werd de denkbeeldige situatie voorgelegd dat ze op last van de autoriteiten bij toverslag van huidkleur zouden veranderen. Hun verdere leven zouden ze de uiterlijke kenmerken van een zwarte hebben, terwijl hun persoonlijkheid en leefomstandigheden ongewijzigd bleven. Hoeveel compensatie voor deze (pijnloze) transformatie zou de ondervraagden redelijk lijken? De gemiddelde schadevergoeding kwam uit op jaarlijks een bedrag van een miljoen dollar voor de rest van hun leven. De studenten waren niet racistisch, iedereen omarmde de gelijkheids- en anti-discriminatiebeginselen. Maar aan het inwisselen van blank voor zwart werd wel een pijnlijk hoog prijskaartje gehangen vergeleken met het ideaal dat kleur er niet toe doet. Kennelijk zitten er toch behoorlijke nadelen aan de conditie ‘zwart’, in ieder geval in Amerika.

De parabel over ‘de prijs van een witte huid’ kan moeiteloos worden overgezet naar een andere, al even onveranderbare conditie: homo of hetero. Net als voor huidkleur geldt voor seksuele geaardheid dat men nu eenmaal zo geboren wordt, dat homo zijn even oké en legitiem is als hetero zijn, en dat het geen pas geeft om te discrimineren. Toch vermoed ik dat het merendeel van de perfect tolerante, onbevooroordeelde hetero’s, met het vooruitzicht om sim-salabim homo te worden, óók een stevige financiële compensatie zou vragen. Ik zou dat zelf in ieder geval wel doen, omdat er onmiskenbaar nadelen kleven aan de conditie: je wordt door sommigen met de nek aangekeken (natuurlijk door verachtelijke types, maar toch), je valt vaker buiten de groep, het kost meer moeite om een gezinsleven op te bouwen, kortom het leven als homo is door de bank genomen ingewikkelder dan als hetero.

Bij een imaginaire transformatie van homo naar hetero zou de geëiste schadevergoeding wel eens lager kunnen uitvallen. Ongetwijfeld zijn veel homo’s volkomen tevreden met dit aspect van hun persoonlijkheid, maar er lopen er ook rond die, als ze hadden kunnen kiezen, liever hetero waren geweest. Gewoon omdat het minder gedoe geeft. Een sporadische homo-tegen-wil-en-dank laat het niet zitten bij dit ‘was ik maar niet zo’-gevoel en onderneemt stappen. Hij gaat in therapie bij de firma Different, een orthodox-christelijke organisatie die onorthodoxe therapiedoelen beweert te bereiken: de transformatie van homo in hetero. Hier werden veel mensen erg boos over. Dat zoiets bestaat! Homotherapie kan niet, mag niet, is discriminerend en onwetenschappelijk.

Wie op de publiek opinie afgaat moet concluderen dat seksuele geaardheid steviger in iemands persoonlijkheid zit verankerd dan sekse.

Opmerkelijk dat het marginale gesleutel aan psychische problematiek zo veel meer opwinding te weeg brengt dan het, eveneens dubieuze, snij-, hak- en sloopwerk aan het lichaam. Duizenden vrouwen laten siliconenborsten inplanteren, die later van inferieure kwaliteit blijken en weer weggehaald moeten worden. Transseksuele mannen laten zich tot vrouw verbouwen en andersom. Niemand verblikt of verbloost bij deze vormen van zelfboetsering, maar homo’s die hetero willen worden – dat is een brug te ver. En therapeuten die dat verlangen serieus nemen in plaats van de hulpvrager naar huis te sturen met de boodschap dat hij zichzelf moet accepteren zoals hij is, krijgen het verwijt dat zij zich niet houden aan de morele en wetenschappelijke consensus. Blijkbaar zit seksuele geaardheid nog steviger in iemands persoonlijkheid verankerd dan sekse. Anders zou er niet zo’n collectieve verontwaardiging opsteken, wanneer iemand het waagt daaraan te morrelen.

Het gaat om geld en de ziektenkostenverzekering, dat is duidelijk. Maar over homeopathie en reiki (even zinloos en onwetenschappelijk als homotherapie) in het aanvullend pakket maakt niemand zich druk. Homo’s die geen homo willen zijn houden zich niet aan de code van de homo die trots is op zijn identiteit. Zij overschrijden een taboe. Vandaar de woede over homotherapie.

Stel je zit op een avond in de trein van Amersfoort naar Amsterdam in een lege eersteklaswagon je te bemoeien met je eigen zaken. Op zeker moment stapt een groepje opgeschoten jongens in en gaat in de coupé vlak naast je lawaai zitten maken. Brallen, keihard lachen, vieze geluiden maken, enfin the works. Ze hebben blikken bier bij zich waaruit ze drinken, en ter verhoging van de lol bespugen en besproeien ze elkaar met bier. Wat doe je dan?

Dit overkwam Hein van Meeteren, destijds bekend van het tv-debatprogramma ‘Het Lagerhuis’, die zijn verhaal mocht komen vertellen bij Pauw & Witteman. Als hij gereageerd had zoals 99 procent van de eerzame burgers in zijn situatie had gedaan, namelijk schielijk een wagonnetje opschuiven (desnoods naar de tweede klas) en de autoriteiten inlichten, was het een incidentje van niks geweest. Maar nee, Van Meeteren kon deze aanslag op zijn territorium niet verteren en besloot het falderappes tot de orde te roepen met het voorspelbare gevolg dat het bier nu zijn kant op werd gesproeid. Daarna een belletje naar de politie, bij het volgende station maakte het gespuis zich uit de voeten, maar kwam terug om hun mikpunt nog snel even een klap op z’n kop te verkopen met bloed en een blauw oog als resultaat.

Schandalig natuurlijk en afschuwelijk om mee te maken. Toch zat Van Meeteren niet bij P & W om zielig te doen (al speelde de getoonde foto met het dichtgetimmerde oog wel in op die sentimenten), maar om een weerbaarheidsoproep te plaatsen. Op facebook was hij een initiatief, genaamd ‘Basta’ begonnen met als doel omstanders van dergelijke incidenten te mobiliseren tot actie. Het ergste van alles had hij gevonden dat niemand (verderop in de tweede klas) hem te hulp was gekomen en iedereen deed alsof hij niets zag.

Je moet er niet aan denken wat er zal gebeuren, als mensen deze heilloze oproep voor bemoeienis ter harte nemen: nog meer stennis, geschreeuw, fysiek geweld, kortom escalatie van de conflicten. Bij mot in de openbare ruimte is het voor omstanders heel moeilijk om de situatie correct te beoordelen – om de good guys en de bad guys te bepalen. In dit geval lijkt het duidelijk: onruststokers zonder eersteklaskaartje tergen heer van middelbare leeftijd. Maar de heer had hen terechtgewezen, en dat was een onvergeeflijke krenking in hun ogen. Als mensen al boven hun theewater zijn, gaan ze van een berisping helemaal door het lint. Zo’n situatie vraagt niet om hulp van toegesneld publiek, maar om isolatie van de ordeverstoorders en een telefoontje naar de politie.

‘De’ hufter bestaat niet.

Het Basta-initiatief sluit aan bij de oproep van Mark Rutte van alweer een tijdje geleden: ‘We moeten ons land weer terugveroveren op de hufters’, maar het is een misvatting om te denken dat de bevolking kan worden verdeeld in een groep brave borsten en een groep hufters. ‘De’ hufter bestaat niet. De brave borst van vandaag kan zich morgen onder invloed van alcohol, drugs, een schrobbering van zijn baas of een verloren voetbalwedstrijd ontpoppen tot een agressieve hufter die niets over zijn kant laat gaan. Heel vervelend, zo’n ontsporing in de publieke ruimte, maar een ambteloos burger klaart de situatie niet op door de rol van autoriteit aan te nemen en berispingen uit te delen, integendeel.

De oproep van Van Meeteren aan omstanders om het er in het vervolg niet bij te laten zitten en wat meer loyaliteit te betonen is niet alleen een verkapte aansporing tot eigenrichting, maar heeft in al zijn verontwaardiging iets even verongelijkts als de snelle narcistische gekrenktheid waar de zogeheten hufters aan schijnen te lijden. Hij kan het niet verkroppen dat hem als beschaafde burger zo’n onrecht is overkomen, dus moet de burgerij in beweging komen om pal te staan voor recht en orde.

Shit happens en daders noch slachtoffers zijn geneigd om ook maar iets te slikken van wat hun terecht of ten onrechte wordt aangedaan. Iedereen neemt aanstoot. Toch maar beter de politie bellen.