Als er een keus is geweest die ik nooit betreurd heb dan is het wel de beslissing om de wetenschapsbeoefening de rug toe te keren. Al vrij snel drong tot me door dat ik op het gebied van onderzoek doen geen hoogvlieger zou worden en wat ik in de sociale wetenschappen zoal onderzocht zag worden beklemde me. Het is maar voor heel weinig mensen weggelegd om iets origineels te bedenken wat hout snijdt. Het meeste onderzoek overstijgt het gezond verstand niet, maar het kost wel extreem veel inspanning om die toch al weinig opmerkelijke resultaten netjes volgens de regels rond te krijgen.

Een paar weken geleden schreef Jean Tillie, hoogleraar electorale politiek en voorzitter van het domein Maatschappij & Recht aan de Hogeschool van Amsterdam, een stuk in de opiniebijlage van de NRC over de publicatiedwang bij politicologie. Hij schetste een deprimerend beeld van universitair medewerkers die jaarlijks een quotum van artikelen in internationale vaktijdschriften moeten halen. Artikelen in het Nederlands tellen nauwelijks mee, boeken met een wijdere scope voor een algemeen publiek al helemaal niet. Dit geldt niet alleen voor de politicologie. Wetenschap bedrijven op het afgegraasde terrein van alle sociale wetenschappen komt erop neer dat honderdduizenden onderzoekers over de hele wereld bezig zijn om in een paar duizend vakbladen jaarlijks vijf of zes artikelen over detailzaken van gering soortelijk gewicht te publiceren die door twee à drie collega’s gelezen zullen worden. De tot aan de nok met oninteressante kunstwerken gevulde loodsen van de contraprestatie in de jaren zeventig verbleken hierbij.

Intussen doen de wetenschapsredacties van kranten en andere media hun best om uit deze onafzienbare stroom informatie nieuwswaardige krentjes te vissen: ‘Onderzoek heeft uitgewezen dat…’ Vaak gaat het over zwarte gaten (onbegrijpelijk), seks (kom maar op) of over dieren (65 miljoen jaar geleden leefde er een hooiwagen met vier ogen) en steeds vaker word ik bevangen door gevoelens van wanhoop en zinloosheid, zeker bij onderzoek uit de sfeer van de sociale wetenschappen.

‘Pas op voor hongerige echtgenoot’ staat er boven een stukje over het verband tussen de bloedsuikerspiegel en echtelijk geweld. Onderzoekers volgden gedurende drie weken honderd stellen aan wie ze voodoopoppetjes van elkaar hadden uitgereikt om thuis spelden in te steken (een maat voor agressie). Wanneer de stellen kampten met een laag glucoseniveau werden er meer spelden in elkaars poppetjes gestoken. Bij een variant hierop moesten stellen computerspelletjes tegen elkaar spelen en kregen ze de kans om bij winst (waarom eigenlijk niet bij verlies?) de partner via de koptelefoon te tergen met akelige geluiden: tandartsboor, nagels over schoolbord, dat werk. Ook hier weer: hoe minder glucose, hoe meer agressie.

Zet een bakje marshmallows neer en de vertoornde echtgenoot kalmeert vanzelf.

Hier staat mijn verstand bij stil. Ik kan me geen enkele situatie voorstellen, ook niet in de rol van proefpersoon, waarin ik ertoe zou overgaan om beeltenissen van mijn echtgenoot met spelden te bewerken, zelfs niet als hij voor de zoveelste keer een nieuw pak sinaasappelsap openmaakt terwijl het oude nog niet leeg is. Ik maak dan hooguit een narrige opmerking. En iemand akelige geluiden toedienen vanwege een spelletje? Geen denken aan. Als mijn bridgepartner (die niet mijn echtgenoot is, maar dat maakt niet uit) in mijn ogen een steek laat vallen, zeg ik: ‘Je had beter in klaver kunnen terugkomen.’ Ook als de wetenschap in de vorm van een proefleider met registratieapparatuur mij de mogelijkheid daartoe aanreikte, zou ik van m’n levensdagen geen sirene in zijn oor laten afgaan, of ik nou wel of geen trek had in borrelnootjes. Wat voor idiote stellen hebben aan dat onderzoek meegedaan?

De onderzoekers verbinden vrome conclusies aan hun resultaten: echtelijk geweld en agressie in gevangenissen en andere instituties valt mogelijk te beteugelen door te zorgen voor voedsel onder handbereik. Zet een bakje marshmallows neer en de vertoornde echtgenoot, de amok makende psychiatrische patiënt, de dolgedraaide scholier op het schoolplein kalmeert vanzelf. Preventieve voedseltoediening om agressie tegen te gaan – de obesitasbestrijders zullen blij zijn met dit onderzoek! Afgezien daarvan heeft een lage bloedsuikerspiegel natuurlijk wel degelijk invloed. Toen mijn zoontje een peuter was, moest-ie ’s ochtends na het wakker worden heel snel iets te eten krijgen, anders was hij zo ongenietbaar dat hij weigerde te eten. Sommige mensen hebben dat. Maar dat wisten we toch allang?

Kan onderzoek naar de motieven van gezinsdoders ooit enig bevredigend resultaat opleveren? Na de slachting door oud-topbankier Schmittmann van zijn vrouw, zijn dochter en zichzelf las ik in de Volkskrant dat het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (het NIFP) een methode heeft ontwikkeld, de zogeheten psychiatrische autopsie, om de motieven van dit soort daders in kaart te brengen. Niet alleen van de gezinsdoders trouwens. Ook de beweegredenen van mensen die dood en verderf zaaien op scholen of in de openbare ruimte, of die bekende personen omleggen worden nader geanalyseerd. Alle gegevens gaan naar een databank.

Het doel van het onderzoek, waarbij zo veel mogelijk achtergrond van daders minutieus in kaart wordt gebracht, is om mythevorming en speculaties onder het publiek tegen te gaan en hopelijk levert het praktische kennis op voor professionals om potentiële daders eerder in de peiling te hebben. Hebben zij toch niet bepaalde signalen afgegeven, die achteraf gezien in een bepaalde richting wezen en die, indien opgemerkt en correct geïnterpreteerd, omstanders tot ingrijpen hadden kunnen aanzetten? Begrip en preventie – zo zou deze herculische onderneming samengevat kunnen worden, en het duizelt me, als ik nadenk over de onvoorstelbare hoeveelheid signalen die een mens zoal afgeeft en die in een of ander betekenisvol kader moeten passen. Of juist niet natuurlijk.

De daad zelf van het moorden overschaduwt altijd het motief.

Het probleem met moordpartijen, of die nu gericht zijn tegen intimi of tegen willekeurige slachtoffers, is dat er nooit een goede reden voor is, althans geen reden waarvan je zegt: ‘O, zit het zo, ja, nu begrijp ik het.’ De daad zelf van het moorden overschaduwt altijd het motief. Ook in geval van voorstelbare redenen (particulier gewin, haat, wraak voor aangedaan onrecht) is het begrip nooit zo groot, dat er een logische, voorspelbare sequentie ontstaat. Als de moordenaar van Pim Fortuyn zegt dat hij handelde om de maatschappij voor een groot gevaar te behoeden, is dat een duidelijke verklaring, zij het dat geschokte mensen er geen genoegen mee nemen. Terwijl diezelfde verklaring uitstekend voldoet om de moord op Julius Caesar of de mislukte aanslag op Hitler van een begrijpelijke achtergrond te voorzien.

Bij ontstentenis van nominaal rationele verklaringen blijven er voor de gezinsmoorden en de lukrake slachtpartijen in de openbare ruimte alleen verklaringen uit de irrationele sfeer over: de dader is geestesziek, psychisch labiel, lijdt aan wanen, heeft een stoornis uit het narcistisch spectrum, kortom heeft ze niet allemaal op een rijtje. Maar dat er sprake is van een serieuze psychische stoornis blijkt vooral uit het feit dat hij aan het moorden is geslagen. De verklaring is geen verklaring, en de waarom-vraag blijft levensgroot overeind.

Veel mensen lijden aan depressies, zitten in slechte huwelijken of worden geplaagd door gevoelens van troosteloosheid en erbuiten vallen. Bijna niemand gaat over tot moorden. Dat er, wanneer zich wél zoiets voordoet, in het verleden sprake zou zijn van een serie niet als zodanig opgemerkte signalen die tezamen een verdacht patroon vormen lijkt me een vorm van wensdenken. Er zijn te veel mensen die dezelfde verdachte signalen uitzenden en nooit in geweld exploderen.

Het concept ‘psychiatrische autopsie’ doet mij denken aan de psychoanalyse en aan de profiling-methode. De overeenkomst hiertussen is dat uit een enorme vergaarbak van informatie (herinneringen, feitjes, details) data worden gevist die in een bepaalde richting worden geïnterpreteerd. Bij Freud gaat het om het bewust maken van verdrongen trauma’s uit de jeugd. Bij profiling worden er met behulp van statistische verbanden verborgen patronen blootgelegd. Beide speurmethodes spelen in op een hardnekkige behoefte aan Sherlock Holmes-romantiek: de schoonheid van een opgelost mysterie. Ook al is de in een psychoanalyse opgespoorde causaliteitsketen boterzacht, een individuele patiënt kan nog wel baat ondervinden bij een verhaal dat betekenis geeft. Profiling lijkt een veel hardere tak van wetenschap, maar blijft hangen in steriele kansberekeningen.

Voor geen enkel geval van moord kan een sluitende oorzaak-gevolg-verklaring worden vastgesteld, want het had net zo goed níet kunnen gebeuren en dan had niemand vreemd opgekeken. Als iets achteraf al niet begrijpelijk kan worden gemaakt, valt er op preventiegebied nog veel minder uit te richten.