Met het vooruitzicht dat de studiefinanciering vanaf 2015 vervangen wordt door een sociaal leenstelsel is het enthousiasme van eindexamengediplomeerden voor een gap year flink afgenomen. De laatste kans op subsidie moet je niet laten liggen! De ontdekking van de wereld en van jezelf moet maar even wachten, als je daarvoor 275 euro per maand misloopt.

Tot zo ver de veelbezongen waarde van het tussenjaar, een rite de passage die zich de afgelopen 25 jaar in een grote populariteit mocht verheugen. Aanvankelijk associeerde ik het gap year met de 19de- en 20ste-eeuwse grand tour, zoals gefortuneerde jongelingen die maakten door Europa om historische bouwwerken en kunstwerken te bekijken (en in de overgebleven tijd te werken aan hun éducation sentimentale). Die link bestaat nog steeds, maar pas toen mijn kinderen eindexamen deden een aantal jaar geleden, kreeg ik in de gaten hoe sterk hier sprake was van een gezonken cultuurgoed: meer dan de helft van de klas had geen plannen voor een vervolgopleiding, maar wilde eerst het diploma vieren met een tussenjaar. Het was bijna de standaard.

Navraag leerde mij dat uitzoeken wie je bent en wat je precies wil in de toekomst het belangrijkste oogmerk was. Levenservaring opdoen in het buitenland, jezelf handhaven in een vreemde omgeving, maar ook hier en daar een cursusje volgen aan een buitenlandse universiteit, een handje helpen in het ontwikkelingswerk, er eens even helemaal uit zijn als een soort beloning voor zes jaar zwoegen op de middelbare school. Wat voor motivaties gegadigden ook opvoerden (en die besloegen het hele spectrum van zelfzuchtig tot nobel), het lukte mij niet om er iets anders dan decadentie in te zien.

Je bent 18 jaar en dan wil je een jaartje vrijaf nemen van verplichtingen om door Zuid-Oost-Azië en Australië te trekken, terwijl je intussen je toekomst contempleert. Je wilt je een half jaar inzetten voor de weeskinderen van Montevideo en daarna drie maanden op het strand van Acapulco. Een cursus in Malta volgen en daarna nog een dingetje in Parijs. Kan het nog vrijblijvender? Studeren in het buitenland heeft alleen zin, wanneer het serieus gebeurt, oftewel ingebed in een opleiding waar je al mee bezig bent. Niet pro forma gedurende een paar maanden iets volgen omdat je toevallig in zonnige streken aan het rondhangen bent.

Een 18-jarige kan niets waar ‘het buitenland’ iets aan heeft.

Ik heb niets tegen bivakkeren in het buitenland, maar je moet ter plaatse wel iets te doen hebben en een 18-jarige kan niets, althans niets waar ‘het buitenland’ iets aan heeft. Er is een enorme markt voor ontwikkelingsprojecten in derdewereldlanden, waar jonge vrijwilligers aan kunnen deelnemen, maar het kost geld om daaraan mee te doen. Voor kost en inwoning moeten vrijwilligers (beter gezegd hun ouders) behalve de vliegreis aanzienlijke sommen geld neertellen die grotendeels verdwijnen in de zakken van gewiekste, lokale projectleiders die op die manier het westerse schuldgevoel over armoede exploiteren. De weeskinderen schieten er weinig mee op. De vrijwilligers kunnen zich niet verstaanbaar maken in de plaatselijke lingo en krijgen darmcatarre.

De volstrekte vrijblijvendheid van activiteiten reduceert het tussenjaar tot een lang uitgevallen vakantie met als enige functie persoonlijke groei. Laat persoonlijke ontwikkeling nu net iets zijn, wat elke 18-jarige helemaal vanzelf doormaakt. Daar hoeft niemand zich in bochten voor te wringen of ingewikkelde reizen voor te ondernemen.

Vakantie is duur, ook als je het reizen noemt. Ouders betalen. Natuurlijk betalen ouders, want wie is er zo relaxed om z’n kind met een knapzak de wijde wereld in te sturen in de wetenschap dat hij/zij al snel z’n ongeschoolde arbeidskracht zal moeten inzetten om te kunnen overleven? Zelfredzaamheid is een mooi doel, maar een tussenjaar duurt lang, dus bemoeien ouders zich met de invulling van de reisdroom. Ze ontwerpen verblijfschema’s, selecteren ontwikkelingswerkinstanties waaraan ze hun bloedjes overleveren, zoeken geschikte vrijblijvende cursussen (genoeg universiteiten voorhanden die een slaatje willen slaan uit als student vermomde toeristische passanten) en dringen aan op het volgen van de mondiale Lonely Planet trail, waar tenminste de aanwezigheid van duizenden lotgenoten een rustgevende gedachte vormt. Heel veel betalen en heel veel supervisie – dat betekent een tussenjaar voor ouders. Goedbeschouwd niet veel anders dan het gedoe met kleine kinderen die op hockey en judo moeten of veilig onder de pannen op kamp zitten opgeborgen.

Een lofwaardige actie van Knevel en Van den Brink om midden in het allesoverheersende voetbalgedruis en de gestapelde bierkratten op Terschelling de aandacht ergens anders op te richten. Nee, hè, toch geen Zwarte Piet in de zomer?! Maar juist omdat er dan geen druk op staat, moet het in de zomer. Een koortsig onderwerp is gebaat bij enige distantie. Niet dat het seizoen veel uitmaakte overigens. Voor- en tegenstanders zitten muurvast ingegraven in hun posities. Het meest absurde onderdeel van deze vertoning was de parade van drie pieten: een traditionele Zwarte Piet, een compromispiet (op basis van een inventariserend onderzoek van het Centrum van Volkscultuur) en een progressieve, paars geschminkte piet. Tradities kun je niet van bovenaf veranderen of opleggen volgens directeur Ineke Strouken, maar met de compromispiet die zij naar voren schoof deed zij precies dat! Zelden zo’n wangedrocht gezien.

Geen wonder dat dit misbaksel door 90 procent van de instant reageerders op dit programma werd weggestemd. Het compromis bestond eruit dat allerlei details, zoals oorringen, een woest, zwart krullenkapsel en rode zoenlippen waren geschrapt, terwijl de hoofdzaak, de huidkleur, ongemoeid was gelaten, nu ja, afgezwakt van zwart naar bruin. Afgezien van de glad naar achteren (in een knotje?) getrokken, steile haren die de indruk wekten van een kleuterjuf op leeftijd, had deze compromispiet nog het meest weg van een etnische Nederlander. Waar je de oorspronkelijke Zwarte Piet met geen mogelijkheid voor allochtoon zou houden (daarvoor zijn de kenmerken veel te extreem), lijkt de compromispiet precies op een normale Nederlander van onbestemd allochtone afkomst. De compromispiet is nog veel beledigender dan de traditionele Zwarte Piet!

Het gaat niet om oorringen – de helft van Nederland inclusief mannen loopt met grote of kleine ringen door een of twee oren. Het gaat niet om rode zoenlippen – Angelina Jolie, Dolly Parton en Kim Holland hebben ook opgezwollen, vet gestifte lippen. Het gaat niet om een pruik met grove, zwarte krullen – geen enkele allochtoon voelt zich hierdoor weggezet, want de haardiversiteit onder allochtonen is daarvoor veel te groot. Het gaat ook niet om krompraten, onderdanigheid of de rol van boeman die kinderen angst aanjaagt. Die aspecten van de figuur zijn allang verdwenen. In het Sinterklaasjournaal is al jaren geen sprake meer van ‘Zwarte Piet’, maar van de soortnaam ‘piet’ – zonder hoofdletter omdat het een beroep is, zoals loodgieter of chirurg. De pieten bieden als side-kick komisch tegenwicht voor de plechtige, relatief statische Sinterklaasrol. Ze geven fysieke schwung aan het theater, ze spreken correct Nederlands, ze worden al sinds decennia ook door vrouwen gespeeld (er is niets opmerkelijks aan een piet met een deinende voorgevel), ze dreigen nooit met een zak, ze kunnen slim zijn of stuntelig, uit hun bol gaan, maar ook heimwee hebben of verlegen zijn. Omdat er zo veel pieten nodig zijn, biedt de rol eindeloos veel invulmogelijkheden.

De zogenaamde modernisering van de figuur Zwarte Piet die het Centrum van Volkscultuur voorspelt heeft al lang plaatsgevonden. Daar gaat de discussie helemaal niet over. Die gaat over huidkleur en niets anders dan dat. Huidkleur is een even ongezellig als precair onderwerp. Iedereen die zegt dat de zwartheid van Zwarte Piet er niet toe doet, omdat beschaafde mensen heus wel weten dat zwart niet onderdoet voor wit, steekt z’n kop in het zand. Het raciale onderscheid tussen zwart en wit mag dan pro forma uitgebannen zijn, maatschappelijk gezien doet het er heel veel toe en als er één gebied is, waarop je geen gesteggel over discriminatie kunt gebruiken, dan wel het vrolijke, alle kinderen insluitende Sinterklaasrollenspel.

Moorse page, ontvoerde negerslaaf, Scandinavische bosgeest, roetbesmeurde schoorsteenknecht, Zwitserse paniekzaaier, middeleeuws archetype, wat kan het schelen?

Vergeleken hiermee is de oorsprong van Zwarte Piet ten diepste irrelevant: Moorse page, ontvoerde negerslaaf, Scandinavische bosgeest, roetbesmeurde schoorsteenknecht, Zwitserse paniekzaaier, middeleeuws archetype, wat kan het schelen? Als verplichte zwartheid sommige bevolkingsgroepen pijnlijk treft, is het wel zo beleefd om daar rekening mee te houden en het kleurenspectrum van de schminkdoos te verruimen. Kinderen zullen niet eens merken dat een traditie uitgezoomd wordt. Het is nu zomer, vroeg genoeg om kleurtjes, stippeltjes of streepjes in de mentale marinade te zetten. Er hoeven maar een paar vrijwilligers naar een ander kwastje te grijpen en de impasse is doorbroken. De toekomst is aan de polychrome pieten.