Als het leven uit een lang basisschooltraject bestond, zouden vrouwen overal de dienst uitmaken. Meisjes halen betere schoolresultaten en beantwoorden meer aan de eisen voor goede leerlingen. Dat gaat niet alleen op voor de laatste decennia (aanvankelijk toegejuicht als de grote inhaalslag van meisjes), maar al veel langer. De achterstelling van meisjes in de mate waarin ze vervolgonderwijs kregen na de lagere school had veel meer te maken met de maatschappelijke rol die voor hen was weggelegd dan met hun talenten. Waarom veel geld en moeite besteden aan een opleiding voor meisjes, als hun bestemming toch lag in huwelijk en moederschap?

Terwijl dat verschil in benadering van jongens en meisjes al lang is weggewerkt en vrouwen zelfs op de universiteit iets betere prestaties leveren dan mannelijke studenten (in ieder geval voortvarender door hun studie heen schieten), vindt die inhaalmanoeuvre maar mondjesmaat beslag in de topregionen van de buitenschoolse maatschappij. Vrouwen als hoge functionarissen in het bedrijfsleven, de wetenschap en overheidsorganisaties blijven dun gezaaid, om maar te zwijgen over hun aanwezigheid aan het hoofd van de multinationals. Blijkbaar is goed presteren op school iets heel anders dan topprestaties leveren in de maatschappij.

Waar het verschil precies door komt blijft een intrigerende vraag, vooral omdat het simpele antwoord van seksisme (vrouwen afwijzen wegens hun vrouw-zijn) niet meer voldoet. Het afspiegelingsstreven heeft overal ruim ingang gevonden en sollicitatiecommissies voor hoge functies zijn dolblij met vrouwelijke kandidaten, al was het maar om hun vooruitstrevendheid te demonstreren. Het doet er niet eens toe dat de roep om vrouwen vaak op verkeerde gronden weerklinkt: omdat de vrouwelijke inbreng essentieel anders dan de mannelijke en daarom extra waardevol zou zijn. Iemand die een topfunctie bekleedt moet over leiderschapstalenten beschikken en sekse zou in dit verband irrelevant moeten zijn. Een oorlog wordt tenslotte niet gewonnen met zogeheten vrouwelijke waarden als eerst gezellig inventariseren wat iedereen ervan vindt en daarna tot een grondige consensus komen. Of vrouwen nu geworven worden om hun niet-bestaande intrinsieke waarde als vrouw of om hun specifieke inhoudelijke talenten maakt niet uit. In beide gevallen laten ze het afweten. In 2008 zaten er 19,7 procent vrouwen in de top van het bedrijfsleven, in 2014 is dat percentage gegroeid naar 20,1 – in zes jaar een toename die geen naam mag hebben.

Het woord ‘bazig’ duidt vooral op ongeloofwaardigheid.

Er is iets waarom vrouwen terugdeinzen voor macht en dat is niet omdat hun de pas wordt afgesneden, terwijl ze staan te trappelen om ergens de baas te worden. Een Amerikaans linguïstisch onderzoekje naar woorden die dominantie uitdrukken werpt hier licht op: uit een tekstbestand van duizenden romans van de afgelopen veertig jaar werd van een aantal bijvoeglijke naamwoorden, waaronder condescending (arrogant) en bossy (bazig) geïnventariseerd in welke mate ze met mannen of vrouwen werden gecombineerd. Het woord ‘arrogant’ werd vier keer zo veel voor een man gebruikt als voor een vrouw en ‘bazig’ sloeg in 65 procent van de gevallen op een vrouw. In beide gevallen heeft het bijvoeglijk naamwoord een onprettige gevoelswaarde, maar mannen vinden het minder vervelend om als arrogant bekend te staan dan vrouwen als bazig. Het woord ‘bazig’ duidt vooral op ongeloofwaardigheid. Van iemand die werkelijk de baas is zeg je niet dat hij/zij bazig is of doet. Een bazig persoon is iemand die de schijn van dominantie ophoudt, overal een vinger in de pap in wil hebben en achter zijn (meestal dus: haar) bedisselende rug wordt uitgelachen.

Een bazige vrouw is een mislukte vrouw, want onaardig. Een arrogante man is een gelukte man, ook al is-ie onaardig.

Om de baas te spelen moet je over een flinke dosis zelfvertrouwen beschikken, niet alleen wat je eigen kundigheid betreft, maar bij uitstek op het punt van andere mensen vertellen waar het heen moet. Je moet jezelf kunnen verheffen boven de rest en aanhang mobiliseren. Terwijl mannen zich verdringen in de slag om de top (en in meerderheid falen, want natuurlijk lukt het hun vaker niet dan wel), denken vrouwen al snel: ach, wat heb ik er eigenlijk mee te winnen om bovenaan de apenrots te zitten? Wat op school zo makkelijk ging: taakjes tot een goed einde brengen, is van een totaal andere orde dan het gevecht van mens tegen mens.

Door informatie die de NSA verzamelde schijnt het afgelopen jaar in Nederland één terroristische aanslag verijdeld te zijn (en in heel Europa een stuk of vijftien). Daar zou ik alles over willen weten: hoe de snode plannen eruit zagen, wat precies de verdachte signalen waren en tot welke actie is overgegaan. Maar die nieuwsgierigheid wordt nooit bevredigd om dezelfde redenen als waarom de informatie in de eerste plaats werd verzameld: veiligheid! In dit opzicht kunnen burgers de instanties alleen maar op hun woord geloven.

Het is heel moeilijk om iets te voorkomen, waarvan je niet weet óf het zich wel zal voordoen. En als iets níet gebeurt, weet je nooit of dat komt, doordat iemand van tevoren heeft ingegrepen of doordat het eenvoudig niet is gebeurd. Dit is het probleem waarvoor zelfmoordwetenschappers zich gesteld zien. Deze week las ik over een initiatief voor zelfmoordpreventie: naar analogie van de daling van het aantal verkeersslachtoffers (een paar jaar geleden waren dat er nog 800 per jaar – in 2013 bleef de teller op 400 steken) zou er een gerichte maatschappelijke aanpak moeten komen om ook de zelfmoordaantallen substantieel naar beneden te krijgen. Bij verkeersdoden is het niet zo moeilijk om preventiemaatregelen te bedenken. Met verplichte airbags, lage alcoholdrempels, strikte maximum snelheden, een alert politieapparaat dat overtreders op de bon slingert kom je een heel eind. Een kwestie van de omgeving zo inrichten dat verkeersdeelnemers zo min mogelijk schade kunnen aanrichten. Maar zelfmoord is een individueel probleem en een individuele beslissing. Wie krijgt daar van tevoren een vinger achter?

Behalve het ontoegankelijk maken van spoorwegemplacementen luidt het algemene antwoord hierop: monitoren. Potentiële zelfmoordenaars in de gaten houden, uit hun tent lokken, begeleiden, het vreeswekkende niet vermijden maar juist benoemen, alternatieven laten zien, enfin een vorm van therapeutisch handelen, waar de meeste mensen niet geëquipeerd voor zijn en waar de doelgroep doorgaans weinig open voor staat. Daar komt bij dat veel zelfmoorden ook nog eens in een impuls gebeuren, zoals bekend van mensen die een mislukte poging ondernamen. Extreme acties staan nog meer dan gewone handelingen onder invloed van toeval. De oorzaak-gevolg-keten in een willekeurig individueel geval is zelden dwingend of transparant, wat ten koste gaat van de voorspelbaarheid. Er zijn altijd tal van mensen in vergelijkbare omstandigheden die nooit zo’n stap zetten.

Op 23 mei was voor Elliot Rodger, een 22-jarige drop-out student in Santa Barbara, Californië, de Day of Retribution aangebroken. Hij stak drie mannelijke huisgenoten dood met een mes en doodde drie studentes op straat met een pistool. Het bloedbad leverde nog een aantal zwaargewonden en zelf bracht hij het er ook niet levend van af. In een selfie-filmpje dat hij kort daarvoor op Youtube plaatste kondigde hij wraak aan voor de vernederingen die hij zijn hele leven had ondergaan. Hij had nooit seks gehad, zelfs nog nooit met een meisje gezoend. Hij was door iedereen afgewezen en behandeld als loser. Alle vrouwen en mannen om hem heen zouden gestraft worden voor de misdaad dat zij de seks genoten waar hij als waarlijke alpha male recht op had.

Interessanter dan dit megalomane gebazel van een gestoorde is het manifest dat hij nagelaten heeft en ook kort van tevoren via internet rondstuurde (toen zijn ouders het onder ogen kregen, waarschuwden zij voor de tweede keer de politie, maar die kwam te laat). Op Slate.com valt dit geschrift van 140 pagina’s na te lezen en ik heb zelden verontrustender lectuur gelezen, in de zin van tunnelvisie, hoogmoed en afzichtelijk zelfmedelijden. Je zou er een hele psychiatrische riedel op kunnen loslaten over narcisme en andere psychopathologie, maar ik las het vooral op concrete voorbeelden van afgewezen en vernederd worden, en die staan er niet in! Elliot Rodger schrijft zijn autobiografie vanaf zijn geboorte tot zijn smadelijke einde en nergens staat ook maar een voorbeeld dat hij met een meisje een praatje begint en zij hem afwijst. Een iets minder van haat vervuld persoon met vergelijkbare sociale problemen zou een kandidaat voor zelfmoord zijn geweest. Rodgers aanklacht valt te beschouwen als het briefje dat zelfmoordenaars vaak achterlaten. Als zo’n diep verknipt figuur al niet veel eerder serieuze alarmbellen heeft doen rinkelen, wat kan preventie voor de niet-kwaadaardige types dan uitrichten?