‘Hoe kunt u de weg naar Parijs beoordelen, wanneer u slechts tot Zundert gevorderd bent?’ was destijds het smalende commentaar van professor Chorus op de evaluaties van de prekandidaatsvakken in de studie psychologie. Begin jaren zeventig zeilde de babyboomgeneratie in volle glorie de universiteit binnen en overal waaide de wind van de Parijse meirevolutie: democratisering! inspraak van alle geledingen! weg met de eenrichtingshoorcolleges! Ook onderwijsevaluaties deden hun intrede, een noviteit die vooralsnog niet systematisch maar zo’n beetje hapsnap werd uitgevoerd op initiatief van enkele kritische studenten. Meer nog dan de onbetrouwbaarheid van de evaluaties zal het de pretentie van de beoordelaars geweest zijn waar de eminente professor, grondlegger van de faculteit psychologie in Leiden, zich aan stoorde. Natuurlijk werd zijn hautaine uitspraak weggelachen als typisch voorbeeld van een archaïsche regentenmentaliteit en natuurlijk kon niets of niemand het tij van de democratisering keren – toch is het zinnetje me bijgebleven.

Hoe minder overzicht iemand heeft van het geheel, hoe minder hout zijn kritiek snijdt. Dit laat onverlet dat kritisch denken, ideeën ter discussie stellen, jezelf een oordeel vormen al meer dan veertig jaar tot de belangrijkste waarden in de maatschappij horen en bijgevolg in het onderwijs. In staat zijn tot het uiten en aanhoren van kritiek is de lakmoesproef waarmee de westerse cultuur zich onderscheidt van allerlei andere culturen. Kritiek kunnen en mogen geven is het wezen van de vrijheid van meningsuiting.

Kritische instelling is een gezonken cultuurgoed.

Kennelijk laat de invulling van deze maatschappelijke waarde nog steeds te wensen over. Volgens de Onderwijsraad wordt het curriculum in het basisonderwijs niet voldoende vernieuwd en moet er meer aandacht komen voor zogeheten 21ste–eeuwse vaardigheden als kritisch denken, creativiteit, de bekende sociale competenties en niet te vergeten: culturele sensitiviteit en metacognitie (een herformulering van ‘leren leren’). Vooral het begrip ‘21ste –eeuwse vaardigheden’ trof me als ahistorisch en stompzinnig. Kritisch denken als een nieuwigheidje voor deze tijd? Hebben we bijna een halve eeuw geleden soms voor jan doedel op de barricades gestaan? Nou ja, zelf stond ik er niet op, maar ernaast. Alsof niet iedereen van hoog tot laag, van oud tot jong al lang niet anders gewend is dan kritiek te ventileren op alles om zich heen! Meningen geven over n’importe wat voor onderwerp is in tegenstelling tot daadwerkelijke participatie in de besluitvorming bij uitstek een gezonken cultuurgoed. Zie twitter en de overal opdoemende reaguurders.

De hele vernieuwingsriedel met z’n verwaten terminologie en holle borstklopperij maakt een buitengewoon deprimerende indruk. Kritische reflectie, buiten de box leren denken, probleemoplossend vermogen, creativiteit aanwakkeren – daar kan niets goeds uit voortkomen, zeker niet wanneer genoemde onderwijsdoelen worden voorgespiegeld als typische vereisten van deze tijd. Dat zijn ze niet, want die nastrevenswaardige eigenschappen kwamen altijd al van pas, ook in het archaïsche pre-digitale tijdperk, en het is dubieus in hoe verre onderwijs daar überhaupt een bijdrage aan kan leveren. Eigenlijk breekt de Onderwijsraad een lans voor ‘meer talent van kinderen, iets waar niemand op tegen kan zijn, maar originaliteit voor de zo broodnodige ‘innovatie’ laat zich niet eenvoudig van bovenaf dirigeren. Meer kringgesprekken, meer metabeschouwingen, meer communiceren in groepjes, meer gelikte zelfpresentatie, meer creatieve uitingen, meer portfolio’s en nog vaker op internet het bos in worden gestuurd zullen in ieder geval niet de truc vormen die het verschil maakt.

Bedenkelijker nog is dat deze goedbedoelde fluff ten koste gaat van de eerste opdracht van het onderwijs: inhoudelijke kennisoverdracht. Van basisschool tot en met universiteit draait het onderwijs om taal- en rekenvaardigheden in opklimmende graad van moeilijkheid. Daarnaast zijn er diverse gezellige en creatieve bezigheden, maar alle inhoudelijke kennis (aardrijkskunde, geschiedenis, biologie, economie enzovoort) wordt verworven via het woord en het getal. Je kunt niet ergens kritisch over reflecteren, voordat je je de inhoudelijke kennis hebt eigen gemaakt, voordat je enig benul hebt van wat zoal de mogelijkheden zijn en wat voor oplossingen er al eens eerder zijn bedacht. Professor Chorus had een punt: vanuit Parijs gezien doet Zundert er niet toe.

Soms als ik niet kan slapen denk ik aan de bell curve: de normaalverdeling, de klokvormige grafiek, waaronder zich het hele leven afspeelt. Niet dat ik bijzondere gevoelens koester voor grafieken in het algemeen – staafdiagrammen, puntenwolken, monotoon stijgende en dalende lijnen die elkaar ergens kruisen laten me onverschillig – maar de bell curve, ook wel de kromme van Gauss genoemd, heeft een esthetiek die me raakt. Hij is elegant. Het is geen rechte lijn, maar een vloeiende golf, eerst geleidelijk naar boven, dan steiler tot er een mysterieuze, stompe top wordt bereikt, waarna de lijn weer naar beneden loopt. Er zit niets wat prikt of schuurt aan deze kromme. Hij heeft de schoonheid van een beeld van Brancusi of van sommige Jugendstil-vormen. Iets wat er zo mooi uitziet, moet wel waar zijn.

De waarheid van de bell curve is zo mogelijk nog verpletterender dan de schoonheid ervan. Alles wat je zoal kunt meten valt eronder en het meeste daarvan zit noodzakelijkerwijs in het midden van de koepel. Als de gemiddelde lengte van een mens 1.75 m. is (de top van de grafiek) bevindt het merendeel van de mensheid zich pakweg tussen de 1.55 en 1.95 m. De uiteinden van de lijn lopen aan weerszijden oneindig door. De bodem van de grafiek (de X-as) wordt nooit geraakt, maar heeft wel een limiet. Een mens van drie meter zal niet worden aangetroffen, maar een record van 2.40 m. lichaamslengte kan altijd met een millimetertje worden verbeterd, en daarna met een nog kleinere meeteenheid. Het kan dus altijd nóg zeldzamer, wat op een bepaalde manier geruststellend is. Ook al ziet de bell curve eruit als een verstikkende stolp, hij is open aan beide kanten en laat daarmee ruimte voor onvoorspelbaarheid.

Toen ik onlangs Geachte heer M. van Herman Koch las en de interviews die hij hierover gaf, werd ik getroffen door zijn furieuze boutades over middelbare-schoolleraren. Hij gaf af op hun volstrekte middelmatigheid. Wie niet goed genoeg is om zelf iets te bereiken in zijn vak of in zijn leven, wordt leraar en gaat jongeren lastig vallen met irrelevante zaken. Als er een groep is die het predicaat duffe loser verdient dan wel de leraar. Je moet inhoudelijke uitspraken in een roman nooit aan de auteur toeschrijven, maar in die interviews liet Koch ook geen spaan heel van de beroepsgroep en dat stoorde mijn esthetische gevoelens over de normaalverdeling. Sinds wanneer verdient middelmatigheid het om vertrapt worden?

Dat de normaalverdeling middelmatigheid dicteert geldt alleen als een minpuntje bij overspannen eisen. Het meeste wat er gebeurt, hoe mensen doorgaans zijn, hun prestaties en mislukkingen, hun gedragingen en strevingen valt altijd smack in the middle van die gigantische stolp. Niets bijzonders, niets om van op te kijken, alles heeft zich al honderdduizend keer eerder voorgedaan en is voorbestemd tot eeuwige herhaling.

Lessen op school steken maar bleekjes af tegen het allesopslorpende drama van de tienerjaren zelf.

Leraren onderscheiden zich hierin niet van register-accountants, politici of kunstenaars. Je weet van tevoren dat de meesten gemiddeld functioneren en dat de waarlijk excellenten en degenen die er een puinhoop van maken betrekkelijk zeldzaam zijn. Maar dedain tegenover het beroep leraar als zodanig is wel een erg kinderachtige manier van tegen de wereld aankijken. Dit misprijzen tref je eigenlijk alleen onder pubers aan. Zij zitten dag in dag uit op school en zijn geneigd om leraren als een soort stoorzender te beschouwen. De lessen steken maar bleekjes af tegen het allesopslorpende drama van de tienerjaren zelf. Strenge leraren, toffe leraren, slijmende leraren, bange leraren, oude, lelijke leraren – allemaal even irritant en pathetisch volgens Koch (60).

Hier spreekt de romantiek van de bohémien, die 19de-eeuwse zucht van artiesten om zich te distantiëren van het gareel van de benepen bourgeoisie en een groots en meeslepend leven te omarmen. Inmiddels is het streven om koste wat kost de middelmatigheid te vermijden gemeengoed geworden (zie de vele stemmen op de vrouw met de baard) en moet ook de leraar het ontgelden als zielige sufkop. Maar het enige wat je leraren kunt verwijten is dat ze met hangen en wurgen een goeddeels ongeïnteresseerd, want onvrijwillig, publiek het een en ander trachten bij te brengen, omdat jongeren nu eenmaal iets moeten leren – maakt niet eens uit wat. Op eigen kompas lukt dat niet en iémand moet de onderwijstaak op zich nemen toch?

In Japan en Californië wordt geëxperimenteerd met thuishulprobots voor de ouderenmarkt. De verwachting is dat bejaarden met behulp van deze apparaten hun zelfstandigheid langer kunnen behouden. Op den duur zouden de robots ook in staat moeten zijn tot het voeren van een simpele conversatie ter verlichting van eventuele eenzaamheid onder hun baasjes en vrouwtjes. In een artikel in The Pacific Standard dat ik hierover las stond jammer genoeg geen foto van het apparaat – wel werd er een onderzoekje vermeld naar tevredenheid onder gebruikers van de gecomputeriseerde huisknecht. De bejaarde proefpersonen betoonden zich ingenomen, maar hadden ook hun bedenkingen. Ze maakten zich zorgen dat de thuishulprobots een corrumperende invloed zouden hebben op de kleinkinderen: ze vreesden dat kinderen bedorven zouden worden omdat die het verschil tussen mens en machine niet zo precies konden waarnemen.

Wonderlijk hoe mensen er als de kippen bij zijn om een algemene angst (in dit geval voor opheffing van de grens tussen mens en machine) niet op zichzelf te laten slaan, maar wel van toepassing achten voor derden. Zelf zijn die bejaarden van hun levensdagen niet zo dom of naïef om emotionele betrekkingen aan te gaan met een apparaat, maar allerlei andere personen lopen dat gevaar wel, onschuldige kinderen voorop.

Dit ‘derde-persoon-effect’, plaatsvervangende angst voor moreel verderfelijke invloeden, is ook de motor achter het ‘goede porno voor tieners’-initiatief van de zussen Marije en Sara Janssen. Zij pleiten voor het oprichten van een speciale pornosite voor pubers, waarop realistische, stuntelige seks van jongeren te zien is. Deze voorlichtingsfilms kunnen een tegenwicht bieden tegen de stortvloed van onprettige, vrouwvijandige porno die voor elke jongere met een paar muisklikken beschikbaar is op internet.

In een interview in Trouw over hun missie heeft een van de zussen het over ‘toffe, positieve beelden, waaruit jongeren leren: Oh, zó moet het!’ In plaats van de obligate pompende, stomende lijven, waar in diverse openingen iets in en uit gaat, wil ze de boodschap verspreiden dat je over seks moet communiceren en dat er plezier (óók voor de vrouw), intimiteit en onhandigheid bij te pas komt – dit alles in beeld gebracht door acteurs van in de twintig met wie jongeren zich kunnen identificeren. Op het leeftijdsaspect zal de frisse voorlichtingsporno zich overigens niet onderscheiden van de sleazy internetstuff, want daarin figureren ook alleen maar twintigers (boven de dertig is het snel afgelopen met een carrière als pornoactrice/acteur). Zou je op tieners toegesneden, gezonde feelgood porno willen maken, heb je acteurs van 15, 16 jaar nodig, maar ja, dat komt neer op kinderporno fabriceren en vertonen. Dat kan natuurlijk niet, ook al zijn de motieven nobel.

Je moet elkaar ook wat privacy gunnen in een gezin.

Praat met je kind over porno!’ is ook de boodschap van een nieuwe Sire-campagne. 80 procent van de basisschoolkinderen belandt al googlend op zo’n site en ouders dienen hun kinderen daar mentaal op voor te bereiden. Allemachtig, wat ben ik blij dat deze beker aan mij voorbij is gegaan. Ik heb echt wel over seks gepraat met mijn kinderen, voorlichting en de hele reutemeteut, ik ben niet lafjes weggedoken voor het onderwerp, maar eenmaal in hun tienerjaren stonden ze niet bepaald te trappelen om het er nog over te hebben. Over de feitelijke ins en outs ben je toch betrekkelijk snel uitgepraat en over die gevoelens, tja, je moet elkaar ook wat privacy gunnen in een gezin en ik had niet de behoefte met mijn olifantspoten hun gevoelsleven te betreden, wat zij waarschijnlijk wel zo rustig vonden. Ik kan me niet voorstellen dat ik een kind van welke leeftijd dan ook in het kader van seksuele voorlichting zou vertellen dat internet barst van de onprettige porno (voorbeelden laten zien om duidelijk te maken wat je bedoelt) waar ze vooral níet naar moeten kijken, maar dat er ook toffe puberporno te zien is (alsjeblieft, hier de link, ik zet hem bij de favorieten), die wél geschikt is, mochten ze nieuwsgierig zijn.

Het wringt om een kind naar een bron te brengen, waaruit het verondersteld wordt níet te drinken. De daarvoor vereiste opdringerigheid past mij niet. Afgezien daarvan heb ik er alle vertrouwen in dat tieners prima onderscheid kunnen maken tussen porno en huisvlijtseks. Zo dom zijn ze niet. Het zijn de volwassenen die lijden aan plaatsvervangende angsten.