In De Toverberg van Thomas Mann gaat Hans Castorp zijn neef Joachim bezoeken die in een sanatorium zit in Davos, hoog in de bergen. Drie weken zou de logeerpartij duren. Uiteindelijk blijft hij zeven jaar hangen.

De Toverberg is het relaas van de ultieme vakantie. Hans Castorp, een jongeling van 23 jaar, weet niet goed wat hij met z’n leven aan moet. Hij is al vroeg wees geworden, opgegroeid bij een vriendelijke, maar niet super-betrokken oom in Hamburg, en afgestudeerd als civiel ingenieur. Hij wordt geacht op korte termijn in dienst te treden bij een of andere scheepswerf, maar het vooruitzicht lokt hem weinig aan, dus gaat hij eerst maar eens met vakantie. Een ander behangetje, de geest laten waaien en zijn aan tbc lijdende neef opbeuren. Een goed plan!

Het sanatorium is een wereld apart. Er gelden andere wetten en regels dan in ‘het laagland’, zoals de buitenwereld heet. Begrijpelijk, want de populatie bestaat uit zieken, mensen met longaandoeningen voor wie de schone, droge berglucht genezend werkt. Maar ís iedereen wel zo ziek? Toegegeven, er is een afdeling ‘moribunden’, de arme Joachim kwijnt reddeloos weg, andere bewoners moeten onnavolgbare medische ingrepen doorstaan, maar onze dappere held lijkt het hele boek door toch weinig te mankeren.

Het sanatoriumregime bevalt Hans Castorp wel. Met overgave onderwerpt hij zich aan de ijzeren routine van zes maaltijden per dag, de ligkuur op het balkon, af en toe een wandelingetje, tweewekelijkse concerten en lezingen op niveau. De geneesheer-directeur is zo behulpzaam om een ruisje in de long te ontdekken, dat hem op zes maanden kuren komt te staan, en na een simpel rekensommetje (de grootte van zijn vaders erfenis afgezet tegen de maandelijkse verblijfskosten) promoveert de bezoeker razendsnel tot volwaardig patiënt.

Hans Castorp heeft een opgewekte inborst; misschien is hij een tikje naïef, maar zeker niet dom en hij staat overal voor open. In het gesloten universum van de vakantiekolonie kán hij niet eens ergens aan ontsnappen, dus die ontvankelijkheid komt hem goed van pas. Op vakantie beleef je alles intensiever, omdat het normale leven er niet is om op terug te vallen. Op vakantie heb je tijd voor lange, diepe gesprekken, want er roepen geen plichten. Hans Castorp ontmoet gedenkwaardige personen, zoals de eeuwige optimist Settembrini, humanist/pedagoog en verspreider van het Verlichtingsgedachtengoed, en diens tegenpool de zwartkijker Naphta die jezuïtische bespiegelingen ten beste geeft over de natuur, scholastiek, het kapitalisme en het terrorisme. In wisselende duo’s en af en toe gedrieën voeren zij discussies op het scherp van de snede, zoals die nog steeds bij alle kampvuren ter wereld worden gevoerd, alleen gaat het er in De Toverberg veel welbespraakter, erudieter en geestiger aan toe.

Een vakantie zonder liefde is geen vakantie en Hans ontmoet deze dan ook in de vorm van de intrigerende Clawdia Chauchat met haar scheve Kirgiezen-ogen, die altijd onbekommerd deuren achter zich dicht laat slaan. Een onbereikbare liefde vanzelfsprekend, – mevrouw Chauchat heeft een man thuis zitten in het verre Daghestan – maar de onmogelijkheid van deze liefde wakkert zijn hartstocht alleen maar verder aan.

In een vakantiekamp wordt de werkelijkheid tijdelijk tussen haakjes gezet. Vakantiegangers hebben dispensatie voor het serieuze leven. Ondanks de doem van ziekte en dood gedragen de patiënten in het sanatorium zich als deelnemers aan een groepsreis. Ze geven elkaar en het personeel bijnamen (Vereniging De halve long, De slechte Russentafel, de goede Russentafel, Rhadamantys), er vindt een soort bonte avond plaats, carnavalsvieringen en een spiritistische seance.

Na zeven jaar kuren krijgt Hans Castorp er genoeg van en verklaart hij zichzelf genezen. Eenmaal beneden neemt hij dienst voor de nakende oorlog (WO1). Zo intensief en vormend was zijn verblijf in deze hogedruk-pan dat de oefening waarschijnlijk waardevoller was dan het echte leven. Zo’n vakantie valt nooit meer te overtreffen.

Beatrijs Ritsema

Beatrijs Ritsema

De opdoeking van het hiernamaals maakte meteen korte metten met de zin van het leven. Ook al schreef Jaap van Heerden monter ‘Wees blij dat het leven geen zin heeft’, het is een onuitroeibare neiging van de mens om daar nu juist wel naar te zoeken. Het najagen van plezier steekt als enig overgebleven levensvervulling toch wat armoedig af tegen het concept van een leven na de dood. Een van de manieren om het korte-termijn hedonisme meer zeggingskracht te geven is om de genoegens als accumuleerbaar te beschouwen. In deze visie draait het in het leven om het verzamelen van goede herinneringen, die niemand je kan afnemen en waar je je later nog eens aan kunt warmen. Het geheugen als medicijnkastje met tegengif voor somberheid en eenzaamheid.

Net als het hiernamaals een aantrekkelijk idee, maar het werkt niet. Ethel Portnoy heeft zich eens afgevraagd of goede herinneringen haar zouden kunnen opbeuren, wanneer ze der dagen zat was, en het antwoord was natuurlijk ‘nee’. Gedachten aan hoe gelukkig je was in bepaalde omstandigheden, hoe mooi je eruit zag toen je jong was, hoeveel je van sommige mensen hield, hoeveel ze van jou hielden, hoezeer je genoten hebt van bijzondere ervaringen, helpen allemaal niet. Integendeel zelfs. Door het contrast met het heden krijgen zoete herinneringen een bittere bijsmaak. Nostalgie is een gevaarlijk sentiment. Nooit kom je gesterkt tevoorschijn uit een dwaaltocht door het verleden, maar altijd lichtelijk aangeslagen, huilerig en met een oceanisch gevoel van vergeefsheid. Voorbij, voorbij, en ach, voorgoed voorbij.

Dit weekend was ik op een reünie van mijn familie. Zuster, neven en nichten met hun echtgenoten en ouders, voor zover nog in leven. Mensen van middelbare leeftijd, nog steeds jong genoeg om het heden te omarmen en al oud genoeg om het verleden recht te doen. De bijeenkomst kreeg een onverwacht nostalgische injectie door de aanwezigheid van een klein stapeltje brieven in een van de fotoalbums die ter inzage lagen. De brieven waren geschreven door de twee grootouders aan hun buitenslands verkerende zoon en schoondochter (mijn ouders) en stamden uit 1961 (ik was zeven). Veel sterker dan oude foto’s werpen oude brieven de lezer onmiddellijk terug in de maalstroom van het voorbije heden. Uit de beschrijving van dagelijkse besognes als een uitstapje naar Amsterdam, familienieuwtjes, gesukkel met de gezondheid en heel veel hartelijkheden trad mijn opa, aan wie ik nauwelijks herinneringen bewaar, ineens springlevend naar voren. Al snel werd de correspondentie overgenomen door zijn vrouw, want opa werd ziek en een paar weken later was hij dood. Het was de dapper-opgewekte toon van die brieven, gecombineerd met de details van het dagelijkse leven, die zo aangrijpend werkte. De dood stelt alles in een vergeefs perspectief, dat is nogal wiedes, maar meer dan veertig jaar na dato stond hij dan toch weer even in al zijn bescheidenheid en hartelijkheid recht overeind, mijn grootvader. En dat alleen maar doordat hij in goedgekozen formuleringen een eind weg tikte op zijn Hermes Baby, een typemachine (niet dezelfde – het merk was kennelijk favoriet in de familie) die ik zelf ook jarenlang gebruikt heb.

De ene golf van nostalgie lokt de volgende uit, want al snel raak je dan aan de praat over de schoonheid van de persoonlijke brief, en dat iedereen altijd brieven bewaart – ik heb ze ook nog allemaal -, maar dat niemand ze meer schrijft, omdat alles per e-mail gaat. En e-mails vervliegen, want computers crashen.

Dit is na twintig jaar mijn laatste stukje op deze plaats. Ik bewaar goede herinneringen aan het schrijven ervan, maar zal daar niet in verwijlen. Nostalgie kan altijd nog. Lezer, saluut.