Vaak heeft rouwvertoon iets buitengewoon arbitrairs. Als voorbeeld kan Colombia dienen, waar ik als kind een aantal jaar heb gewoond in een tijd dat staatsgrepen aan de orde van de dag waren met de onvermijdelijke oproer, doden en dagen van nationale rouw die daarbij te pas kwamen. Het hoort niet bij mijn eigen herinneringen, maar mijn moeder vertelde jaren later dat op een dag van nationale rouw in Colombia de radio altijd aangepaste muziek uitzond, en wel klassieke muziek in driekwartsmaat, walsen dus. In westerse oren klinkt de wals vrolijk, soms zelfs een beetje ordinair vettig (André Rieu), maar voor Colombianen prevaleerde blijkbaar de melancholische ondertoon, die je ook aantreft in de openingsmuziek (die Schöne Blaue Donau) van Stanley Kubricks film 2001 A Space Odyssey.

Sinds ik dat weet, hoor ik zelf ook altijd iets droevigs in walsmuziek, alsof ik vanuit de verte een beetje deelneem aan dat Colombiaanse rouwritueel, waarvan ik niet eens weet of het nu nog steeds wordt uitgevoerd. Dat zal wel niet. Of misschien is het een apocrief verhaal dat ik verkeerd onthouden heb. Hoe dan ook, bij walsmuziek denk ik tot op de dag van vandaag aan de dood. Zo sterk kan een arbitraire connectie werken.

In de nasleep van de ramp met het neergeschoten vliegtuig figureerden betwiste rouwrituelen, zoals het deponeren van knuffels bij huizen van slachtoffers en het klappen van toeschouwers bij het passeren van de rouwstoet. Door sommigen veroordeeld als gratuit en ongepast. Deze uitingen zijn betrekkelijk recent en daardoor extra arbitrair, maar wanneer er eenmaal massaal geapplaudisseerd wordt, dan promoveert dat gedrag vanzelf tot adequaat en respectvol. Bloemen gooien, knuffels neerleggen en klappen voor auto’s – dat zijn in deze tijd de elementen van publiekelijk rouwvertoon door de massa. Zeker niet onwaardiger dan het spelen van walsmuziek.

Verder blijft een dag van nationale rouw voor individuele burgers een vrijblijvende zaak. Iedereen kan kiezen om zich er wel of niet iets van aan te trekken. Niemand wordt gedwongen om een vlag halfstok uit te hangen. Op één minuut stilte in het openbare leven na kan iedereen desgewenst doorgaan met zijn eigen besognes. De belangrijkste functie van de nationale rouwdag is dan ook het demonstreren van betrokkenheid door de overheid. De ceremonie in Eindhoven met het transporteren van de kisten met slachtoffers in even zovele lijkwagens in aanwezigheid van het kabinet en de koning was geheel doortrokken van militaire eer. Klaroenstoten, de taptoe, traag en stram lopende kistdragers, saluerende marechaussees, stilte, iedereen strak in het gelid – een militair ritueel in optima forma.

Militairen vertegenwoordigen de uitvoerende kracht van de staat.

Gepast of niet? Ook hierover bestaat geen eensluidendheid (die heb je nooit in een democratie). Zelf vond ik de plechtigheid mooi en indrukwekkend, niet alleen omdat je het wel aan militairen kunt overlaten om zonder emotioneel vertoon een aangrijpend ritueel te volvoeren (zie de herdenkingen van diverse oorlogen), maar ook omdat militairen de uitvoerende kracht van de staat vertegenwoordigen. Wat de oorzaak van de vliegramp ook is – het waarschijnlijkst lijkt een stupide vergissing van een halve gare schurk achter een bedieningspaneel – een en ander vond in ieder geval plaats als gevolg van oorlogshandelingen. En in oorlogsgerelateerde omstandigheden dient het leger acte de présence te geven, al was het maar om te salueren.

Mijn gewaardeerde collega Arnon Grunberg citeerde in de Volkskrant de al even gewaardeerde schrijver Kurt Vonnegut die over de staat meende: Stay the hell out of my bodybag. Oftewel: de dood is een privéaangelegenheid, waar de staat zich niet mee moet bemoeien. Een leuk, libertair ideetje voor een kosmopolitische wereld zonder grenzen, waar alleen nog maar privépersonen leven, maar in de werkelijkheid hebben mensen te maken met de natiestaat, waaraan ze belasting betalen en die in ruil daarvoor onder andere zorgt voor bescherming van het vege lijf. Met militairen. Als de staat mensen ten oorlog stuurt, is het minste wat hij kan doen ervoor zorgen dat de doden terugkomen in fatsoenlijke bodybags.

Ook in geval van collateral damage (een enorme hoeveelheid per ongeluk gedode burgers) is het de taak van de staat om ervoor te zorgen dat het individuele rouwvertoon van nabestaanden überhaupt kan plaatsvinden. Zou het militair ceremonieel achterwege zijn gebleven, had Rutte zich een Kreon betoond.

Een van de lichtelijk neerdrukkende aspecten van de zomer is dat iedereen overal naar toe uitvliegt en dat je maar moet afwachten of ze ook weer opduiken. Met ‘iedereen’ bedoel ik eigenlijk alleen mijn familie, want over de rest maak ik me geen zorgen. Die redden zich wel. Van de week las ik op internet over Debra Harrell, een moeder in South Carolina die haar dochter van negen in haar eentje naar het park had gestuurd om te spelen. De hele dag. En de dag daarna ook. Op de derde dag vroeg een van de volwassenen waar haar moeder was. ‘Bij McDonalds,’ antwoordde het kind. Harrell, een zwarte, alleenstaande moeder, bleek daar te werken en wilde haar kind dat vakantie had het niet aandoen om de hele dag in het restaurant te moeten rondhangen. Dus rustte ze haar kind uit met een mobiele telefoon en liet haar naar het buurtpark gaan. Reactie van de autoriteiten: de moeder werd in de gevangenis opgesloten en het kind verdween in een instelling van jeugdzorg.

Dit incident riep verontwaardiging op. Sommige mensen zagen het als een typisch voorbeeld van afstraffing van zwarte, alleenstaande moeders, die niet genoeg geld verdienen voor fatsoenlijke kinderoppas, maar wel gedwongen worden om te werken. Anderen wezen erop dat de moeder weliswaar vrijuit ging gezien haar omstandigheden, maar dat er toch wel degelijk sprake zou zijn van verwaarlozing als een moeder haar kind voor de lol alleen naar het park liet gaan, terwijl ze zelf bij de airco naar de tv zat te kijken.

Het opvoedklimaat is wars van ongesuperviseerd rondschuimende kinderen.

De discussie werd opgepikt door Lenore Skenazy van de website Free-Range Kids (scharrelkinderen). Een paar jaar geleden kreeg Skenazy vanuit het hele land agressie over zich heen, toen ze haar negenjarige zoontje alleen met de metro in New York had laten rijden. Op haar blog had ze geschreven dat het een grote wens van hem was geweest om zelfstandig een metrorit te mogen ondernemen en ze had besloten om hem die vrijheid te gunnen. De reis was probleemloos verlopen en sindsdien is Skenazy pleitbezorger van het scharrelkind, vooralsnog zonder al te veel bijval, want het opvoedklimaat is wars van ongesuperviseerd rondschuimende kinderen.

In theorie ben ik helemaal voor scharrelkinderen. Uit mijn zomervakanties als lagere-schoolkind in de jaren zestig herinner ik me dat vrijheid bestond uit opstaan om zes uur, zo min mogelijk kleren aantrekken, niet ontbijten en naar buiten gaan om daar met andere kinderen die ook al wakker waren lijnbal te spelen. Als we daar genoeg van hadden, deden we verstoppertje met de bal en anders was er altijd wel iemand om mee te stoepranden. Dat ging de hele dag door tot het donker was. Zonder begeleiding fietsen of met de tram deed ik ook vanaf mijn achtste.

Mijn eigen kinderen lagen meer aan banden dan ikzelf op hun leeftijd. De angst voor ontvoerders of mensen met andere snode intenties is irrationeel, want de kans daarop is minuscuul op zomaar een klaarlichte dag in een stad met altijd mensen op straat. Die angst onderdrukte ik dan ook uit alle macht om geen verstikkende moeder te zijn. Toch duurde het tot z’n achtste, voordat ik mijn zoontje die daar volop om zeurde alleen naar de bakker liet gaan – vijf minuten lopen. Het hielp niet, toen hij bij terugkomst vertelde dat er een stuk van de steiger, waar hij onderdoor liep, vlak achter hem op de stoep naar beneden was gevallen.

Op z’n tiende had hij genoeg van rondjes skeeleren om het blok en wilde hij de stad verkennen. ‘Ik wil naar het Dijsselhofplantsoen!’ riep hij, ‘daar is het spannend!’ ‘Daar is helemaal niks bijzonders,’ wierp ik zwakjes tegen, ‘maar oké, je gaat niet verder dan daar en over een uur ben je weer terug.’ En tegen beter weten in: ‘Waarom spreek je niet af met je vriendje? Dat is toch veel leuker dan alleen?’ Ik had geen redelijk argument om hem tegen te houden, dus verbeet ik me een uur lang. Ongetwijfeld zwierf hij veel verder weg dan dat saaie plantsoen en natuurlijk ging alles goed.

Het komt niet door de angst dat een kind in het ongerede raakt dat kinderen de vrijheid moeten missen een eindje verderop te kijken zonder toezicht van volwassenen, maar omdat andere kinderen het niet mogen. Ouders vinden niet het scharrelen eng, maar het feit dat een scharrelkind in z’n eentje opereert. Geen wonder dat kinderen nu professionele begeleidingscursussen krijgen om de overgang naar de middelbare school te versoepelen.

De vrije artsenkeuze staat onder toenemende druk van de verzekeraars. Met bepaalde ziekenhuizen of afdelingen daarvan worden contracten gesloten, met andere niet. Patiënten die bijvoorbeeld een ingewikkelde hartoperatie moeten ondergaan worden aldus gedwongen zich bij behandelaar X te vervoegen, terwijl ze zich misschien liever aan Y hadden overgegeven. De verzekeraars kunnen die macht uitoefenen, omdat ze de geldkraan beheren. Het draait hierbij steeds om de vraag hoe je zo veel mogelijk rendement behaalt met zo min mogelijk input. Het gevolg hiervan is specialisatie. Voor een gebroken been kun je overal terecht, maar een patiënt met darmkanker zal al snel verwezen worden naar een ziekenhuis met een goede reputatie op het gebied van darmkanker. Met een beetje pech ligt dat 150 kilometer verderop.

Je kunt je afvragen of deze trend kwaad kan. Tenslotte hebben patiënten zelf geen flauw idee welk ziekenhuis ergens hoog of laag in scoort, laat staan dat ze een geïnformeerde keus kunnen maken tussen artsen – ze zijn gewoon gebaat bij behandelaars die de hoogste kans op genezing bieden. Hoe dat ligt kan precies uitgerekend worden met succesratio’s per ziekenhuisafdeling, eventueel ook nog per arts. Patiënten laten zich liever opereren door artsen voor wie de ingreep een routinehandeling is dan door artsen die maar weinig met dit bijltje hebben gehakt.

Ook de meest ervaren expert is een beginneling geweest.

Geen speld tussen te krijgen. Toch zit er ergens een hobbel in dit ogenschijnlijk glad gestreken scenario: hoe moet een arts stijgen in de hiërarchie van zijn professie? Kan er wel een top bestaan zonder brede basis? Ook de meest ervaren expert is een beginneling geweest en elke beginneling maakt fouten. Hoe kun je ergens goed in worden, als het je eigenlijk niet toegestaan is om fouten te maken, omdat die zulke vreselijke gevolgen kunnen hebben?

De Britse hersenchirurg Henry Marsh (64 jaar, werkzaam in een Londens ziekenhuis) schreef een memoir over zijn ruim dertigjarige praktijk: Allereerst niet schaden, dat onlangs in het Nederlands is verschenen. Marsh hoort bij de top van zijn vakgebied, maar zijn boek gaat vooral over fouten. Domme fouten, onvermijdelijke fouten, toevalsfouten, beginnersfouten en fouten van overmoed. Geen kokette litanie van een stoethaspelende neurochirurg – er staan ook genoeg succesverhalen met een goede afloop in -, maar een openhartige onderkenning van het eigen falen op essentiële en minder essentiële momenten. Marsh schrijft invoelend over de arts-patiënt-relatie, grappig en vilein over de strijd met de bureaucratie (managers) en treffend over machteloosheid en lijden in het algemeen.

Voor een superspecialisme als hersenchirurgie duurt het jaren voordat artsen in opleiding zelfstandig aan de slag mogen. Ze mogen eerst alleen meekijken, daarna eenvoudige dingetjes doen, en uiteindelijk ook de moeilijker operaties, maar altijd onder supervisie, dat wil zeggen zonder verantwoordelijkheid. In een paar van die situaties ging het dan ook mis. Terwijl Marsh met iets anders bezig was, liet hij een simpele ingreep over aan een arts-in-opleiding (een operatie die deze al tientallen keren met goed gevolg had verricht), maar de jonge arts maakte een fout, waardoor de patiënt een verlamming opliep. Omdat de verantwoordelijkheid altijd bij de supervisor ligt, was de schuld voor Marsh. Hij had er naast moeten staan om mee te kijken. Klopt, maar wanneer komt het punt dat een beginneling geen beginneling meer is? Onmogelijk om te berekenen.

Interessant is ook wat zich aan de bovenkant van de hiërarchie afspeelt. Tophersenchirurgen hebben meer mensen gesloopt dan chirurgen met minder expertise. Je zou kunnen zeggen dat die mislukkingen nodig waren om zo hoog te stijgen. Natuurlijk vindt iedereen het vreselijk als een patiënt door een ingreep sterft of er slechter aan toe is dan daarvoor. Maar sommige chirurgen hebben meer cowboymentaliteit dan andere en slijpen hun messen in het zicht van een onverslaanbaar geachte tumor. Hoe onwaarschijnlijker het succes, hoe meer de reputatie stijgt. Maar als de reputatie eenmaal gevestigd is, deinzen ook topchirurgen vaak terug voor hopeloze operaties. Die laten ze genereus over aan jonge, ambitieuze mensen die zich maar al te graag willen bewijzen. Niet geschoten, altijd mis. Met wie is een patiënt nu het beste af? Kansberekeningen geven geen antwoord. De verdienste van Marsh is dat hij laat zien dat geneeskunde meer een zaak van kunst, toeval en goede bedside manners is dan van harde wetenschap.