Beste Beatrijs,
Sinds enige tijd noemen onze dochters (van acht en zes) ons af en toe bij de voornaam: ‘Ankie’ en ‘Wim’ in plaats van ‘mama’ en ‘papa’. Wat begon als grap, overgenomen van andere kinderen, gebeurt steeds meer vanzelf. Ik schonk er aanvankelijk niet zo’n aandacht aan – tenslotte word ik door andere kinderen die hier over de vloer komen ook bij mijn voornaam genoemd – maar bij nader inzien bevalt het me toch niet zo. Mijn man zegt dat het hem niks uitmaakt, zolang ze het maar niet over ‘ouweheer’ hebben. Volgens hem is het gebruik van voornamen, net als tutoyeren, een teken van intimiteit. Maar ik vind het juist afstandelijk klinken, hoewel ik weet dat de kinderen het niet zo bedoelen.

Heimwee naar het M-woord, Zoetermeer

Als de koningin ‘majesteit’ genoemd wil worden, dan wordt ze ‘majesteit’ genoemd. Als Amerikaanse negers van ‘colored people’, via ‘blacks’, via ‘Afro-Americans’ naar ‘African-Americans’ willen switchen, dan hebben anderen dat te respecteren. Als de wiskundeleraar niet als ‘Egbert’ of ‘Johannes’ maar als ‘meneer van Zoeten’ door het schoolleven wil gaan, dan staat hij in zijn recht. Hetzelfde geldt voor u, als u ‘mama’ wil heten voor uw kinderen. De wens van de aangesprokene prevaleert altijd boven de voorkeur, de opinie of de gril van degene die aanspreekt. Nu ja, bijna altijd. Uitzonderingen bevinden zich in de sfeer van heerszucht en leugens. Bullebakken op het schoolplein bijvoorbeeld die kleintjes terroriseren en hen dwingen om ‘meester’ te zeggen. Of nare stiefmoeders die de doodzonde begaan om voor zichzelf de naam ‘moeder’ op te eisen.
In een aanspreektitel moet de waarheid doorklinken. Uw voornaam is de waarheid, maar ‘moeder’ of ‘mama’ is een intiemere waarheid. De boze stiefmoeder met haar leugenachtige claims is vooral bekend uit sprookjes. De moderne stiefmoeder van vlees en bloed kijkt wel linker uit om zich ‘moeder’ of ‘mam’ te laten noemen. Net als de meeste schoonouders trouwens. Voornamen zijn veiliger onder niet-bloedverwanten.
De gevoeligheid van kinderen voor het ten onrechte voeren van de moeder-titel is een reden om hem in rechtmatige gevallen juist wel te gebruiken. ‘Moeder’ is het oudste archetype. Iedereen heeft er eentje, ook al stierf ze in het kraambed. Het woord geeft een unieke betrekking aan (een mens heeft maar een moeder) en door de associaties met onvoorwaardelijke liefde heeft het een krachtige symbolische lading. In modern reclamejargon zou men spreken van een onverwoestbaar merk, dat je niet onder een andere vlag moet laten varen. Een roos ruikt minder lekker, wanneer je er ‘paardenbloem’ tegen zegt.
Een kind heeft vele bekende volwassenen om zich heen. De geringe sociale afstand weerspiegelt zich in tutoyeren en voornaamgebruik. Dat is allemaal reuze gezellig en gelijkwaardig, maar er blijft een verschil tussen al die jofele, minzame volwassenen en het kind z’n eigen vader en moeder. Je mag in ieder geval hopen dat de ouder-kind-verhouding net iets unieker is. Mensen in doodsnood roepen om hun mammie en niet om de een of andere voornaam.
Zeg tegen uw kinderen dat u de grap niet leuk meer vindt en voer de door u geprefereerde aanspreekvorm weer in. Leg uit dat u zich net de buurvrouw voelt, als zij ‘Ankie’ zeggen. Na een maand van vergissingen en verbeteringen zijn ze gewend aan hoe u het hebben wilt.