| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |

Beste Beatrijs,
Onlangs overleed de moeder van onze buurman. Mijn man en ik kregen een rouwkaart in de bus. Zij was al geruime tijd kwakkelend en heeft uiteindelijk een mooie leeftijd van 86 bereikt. Met onze buren hebben wij een vriendelijke verstandhouding. We maken praatjes op de stoep, lenen kopjes suiker en verzorgen de plantjes als de een op vakantie gaat. Maar van vriendschap is geen sprake. Ik zit enigszins in mijn maag met deze annonce. Dien ik in de pen te klimmen en een kaartje te schrijven vol platitudes? Ik kende de overleden vrouw totaal niet. Moet ik bij de buurman aanbellen en mondeling mijn condoleances aanbieden? Lijkt me overdreven. Er kunnen weken voorbij gaan voor ik deze buurman weer zie. Moet ik dan maar wachten tot ik hem toevallig op straat tegenkom? Waarom sturen mensen annonces aan relatief onbekenden? Is men verplicht om erop te reageren? Of kan men de aankondiging voor kennisgeving aannemen?

Hoe te reageren?

Beste Hoe te,
Ja, een reactie op een overlijdensbericht wordt inderdaad wel vereist. Als u tenminste een persoonlijk geadresseerde rouwkaart in de brievenbus hebt gekregen (ik heb het niet over toevallig een rouwadvertentie in de krant lezen). Maar dat kan heel minimaal, hoor. Langsgaan en mondeling condoleren hoeft zeker niet. Het beste is een kaartje terugsturen en dan niet met een hele tekst vol platitudes, maar gewoon een paar regels. Iets in de trant van: ‘Gecondoleerd met het verlies van je moeder. We wensen jullie sterkte in de komende periode’. Het hoeft echt maar heel kort. Dat is beter dan te wachten tot u hem weer eens tegenkomt, want dat is afhankelijk van het toeval en kan lang duren.
Waarom sturen mensen annonces aan relatief onbekenden? In dit geval omdat de buurman eerder met u over haar gesproken heeft. Kennelijk wist u dat ze kwakkelde, en misschien wilde de buurman de pijnlijke situatie voorkomen dat u over een paar weken (als u elkaar weer eens trof op de stoep) zou vragen: ‘En, hoe is het met je moeder?’


Beste Beatrijs,
Bij het overlijden van mijn vader en een jaar later mijn moeder stuurde mijn zus rouwbrieven naar een aantal vriendinnen van haar die voor mijn vader en moeder volslagen onbekenden waren. Is het niet zo dat rouwbrieven alleen verstuurd horen te worden naar eigen familie, kennissen en bekenden van de overledene?

Wie krijgt bericht?

Beste Wie krijgt,
Rouwbrieven kunnen desgewenst ook verstuurd worden naar intimi van de nabestaanden. Een overlijdensbericht is in de eerste plaats de aankondiging van iemands dood en pas in de tweede plaats een uitnodiging voor begrafenis of crematie. Iemand van wie een naaste is overleden kan er behoefte aan hebben zijn of haar dichtbije vrienden op de hoogte te stellen. Ook al kennen deze vrienden of vriendinnen de overledene niet persoonlijk, de gebeurtenis is toch belangrijk genoeg om kennis van te nemen, omdat het – in dit geval voor uw zuster - iets ingrijpends is.
Het versturen van het overlijdensbericht dient er niet voor deze vriendinnen op te roepen naar de begrafenis of crematie te komen. Het staat hen vrij om erheen te gaan, maar het ligt niet erg voor de hand, als zij de overledene nooit ontmoet hebben. De bedoeling is om deze intimi op de hoogte te stellen van het feit dat de vader/moeder van hun vriendin is overleden. Het is daarmee een tamelijk expliciete vraag om het betuigen van medeleven. Een reactie is geboden. Passend is om een condoléancebriefje te sturen en later, na de begrafenis, op te bellen of langs te gaan om enige vorm van emotionele steun te verstrekken.


Beste Beatrijs,
Zeer recent is mijn schoonmoeder gestorven, tot ons grote verdriet. Wij kregen een Walt Disney-kaart die bedoeld was als rouwkaart. Binnenin stond, als je de kaart ondersteboven draaide, een kist, getekend door een klasgenoot van mijn kind. Dit blijk van medeleven was niet bepaald afgestemd op mijn gevoelens van dat moment. Moet je voor zoiets nu ook bedanken? Of mag negeren ook in dit geval (ik wil deze moeder niet aanmoedigen op dezelfde voet verder te gaan)?

Misplaatst rouwbeklag

Beste Misplaatst,
De moeder van dit klasgenootje meende waarschijnlijk dat het sympathiek zou zijn om haar kind zijn (of haar) hoogstpersoonlijke condoleanties te laten betuigen. Jammer genoeg een verkeerd idee met smakeloze resultaten. Klasgenoten hebben niets te maken met het overlijden van een ander kind z’n oma, als ze die niet kennen. Je moet een kind dus ook niet gaan opjutten om daar onoprecht medeleven over te betuigen. Niet op reageren, lijkt me. Niet bedanken en er ook niet op terugkomen. U hoeft andere mensen niet op te voeden in de richting van fijnzinnigheid.


Beste Beatrijs,
Op de afdeling waar ik werk zijn wij gewend collega’s een kaartje te sturen in geval van ziekte. Ook als iemand een geliefde verliest, partner, kind of een (schoon)ouder, wordt er schriftelijk deelneming betuigd. Meestal ben ik degene die namens de afdeling een handgeschreven condoléancekaart stuurt.
Onlangs overleed na een lang ziekbed de vrouw van een van onze medewerkers. Een van de collega’s nam toen het initiatief tot iets anders. Zij schreef een korte boodschap op een condoléancekaart en vroeg aan de andere aanwezigen om er ook iets onder te schrijven. Ik vond dit volledig ongepast. Het overlijden van iemands vrouw vraagt om een terughoudende reactie. Ik heb dit met mijn collega besproken. Zij dacht dat de nabestaande het waarschijnlijk op prijs zou stellen om een door meerdere mensen ondertekende kaart te ontvangen. Wij willen ons verschil van mening graag aan u voorleggen. Wat is etiquettegewijs de correcte handelwijze?

Een- of meerstemmig?

Beste Een- of meer,
De condoléancebrief of -kaart is een moeilijk genre. Het lastige is dat er maar één boodschap op kan staan, namelijk aan de nabestaanden medeleven betuigen met de dood van een geliefde, en het liefst niet door middel van een voorgedrukte tekst (dat maakt een mechanische indruk). Behalve herinneringen aan de overledene mogen er geen andere onderwerpen worden behandeld, in de trant van ‘by the way hoe gaat het met jezelf? In goede gezondheid mag ik hopen?’ Wat dat betreft onderscheidt de condoléancekaart zich van de felicitatiekaart, waarin de schrijver zich wel zijsprongen mag permitteren, zolang die zich in hetzelfde monter-feestelijke register bevinden.
Op uw afdeling is er een condoléancekaart met verschillende bijdragen gestuurd naar een collega die zijn vrouw verloor. Het lijkt me geen geslaagd experiment. Zoals ik al zei: slechts één boodschap is mogelijk. Op hoeveel verschillende manieren kan men medeleven verwoorden? Een stuk of twee, drie, en als men de overledene niet kent, heeft men behalve de clichés al helemaal geen woorden tot z’n beschikking. Denk aan de gemeenschappelijke felicitatiekaart met aparte tekstjes die wel eens aan jarige collega’s wordt verstrekt. De eerste persoon schrijft nog ‘Hartelijk gefeliciteerd’. De tweede volgt met: ‘Nog vele jaren!’ Daarna krijgen we: ‘Fijne dag!’ en het duurt niet lang of het gevreesde ‘Gefeliciflapstaart!’ duikt op. De mensen moeten wat. De conclusie is duidelijk: aparte felicitatietekstjes zijn al moeizaam, aparte condoléancetekstjes zijn helemaal niet te doen. Ga dus geen mensen opzadelen met de onmogelijke opdracht om in één regeltje hun origineel verwoorde condoléances te betuigen. Een collega heeft zijn vrouw verloren. Hoe pak je zoiets aan? De afdeling leeft mee en stuurt zijn schriftelijke deelneming. Eén persoon gaat deze boodschap formuleren. Op gepaste wijze en dat zal neerkomen op: conventioneel. Een goede scribent kan het altijd zo verwoorden dat de boodschap net boven standaard uitstijgt. De collega’s vervolgens laten ondertekenen is ook een slecht idee. Dit maakt een te uitbundige indruk en bovendien weet de nabestaande heus wel wie er allemaal op zijn afdeling werken.


Beste Beatrijs,
Ik verstuurde de laatste tijd een aantal condoléancebrieven aan nabestaanden van meer of minder dierbare overledenen, waarop ik nooit meer iets heb teruggehoord. Vroeger stuurden katholieken in zo’n geval nog wel eens een bidprentje terug met een foto van de overledene plus een kaartje (‘Voor de vele blijken van belangstelling bij het overlijden van …’), maar tegenwoordig lijkt het wel of nabestaanden zwijgen als het graf. Is dat wel comme il faut?

Flessenpost is mijn stiel niet

Beste Flessenpost,
Tenzij het om drieregelige kattenbelletjes gaat of om scheldbrieven van een querulant horen brieven te worden beantwoord. Al was het maar een bevestiging van ontvangst of een mededeling dat ontvanger de inhoud voor kennisgeving heeft aangenomen. Schrijvers van condoléancebrieven moeten te allen tijde worden bedankt, en niet per e-mail. Dat verdienen zij, omdat zij de moeite hebben genomen ervoor te gaan zitten en iets persoonlijks op te schrijven ter ondersteuning van de nabestaanden. Tezeer overkomen zijn door rouw is geen excuus om de regel ‘op een aardig gebaar volgt verplicht een bedankje’ aan je laars te lappen. Er kunnen enige weken overheen gaan, maar binnen een maand of twee moet er toch echt worden teruggeschreven. Het voorgedrukte kaartje (‘Met dankzegging voor uw deelneming’) dat standaard wordt rondgestuurd aan de honderden begrafenisbezoekers en rouwadvertentiezetters is voor een condoléancebriefschrijver eigenlijk te schraal. Stuurt de nabestaande toch zo’n kaartje, dan dient hij/zij er enige handgeschreven persoonlijke woorden aan toe te voegen.